Concentratiekampen

Dat het aantal dodelijke slachtoffers in een concentratiekamp hoog lag, is reeds meerdere malen ter sprake gekomen. Als afronding van dit artikel zullen we nog even kort stil staan bij het totale aantal dodelijke slachtoffers, maar ook bij de overlevenden die net zo goed slachtoffer waren. Vele mensen lijden tot op de dag van vandaag aan de herinnering aan hun verblijf in een concentratiekamp. Het lijden van deze mensen heeft zelfs een naam gekregen binnen de psychiatrie, namelijk het concentratiekampsyndroom.

Allereerst het totale aantal dodelijke slachtoffers in de concentratiekampen. Schattingen wijzen uit dat gedurende de periode 1933-1945 2,5 miljoen tot 3,5 miljoen mensen gevangen gezeten hebben in de concentratiekampen. Geschat wordt dat in totaal 600.000 gevangenen omkwamen in de concentratiekampen die door de westelijke geallieerden bevrijd werden. Hoeveel mensen er exact omgekomen zijn in alle concentratiekampen in Duitsland, Polen en andere Europese landen is ontzettend moeilijk vast te leggen. De nazi’s hielden weliswaar een uitgebreide boekhouding bij van het aantal gevangenen, maar de betrouwbaarheid daarvan is discutabel. In de kampen in het oosten schijnen de nazi’s bijvoorbeeld de gevangenennummers hebben laten lopen tot 20.000. Wanneer men van het totale aantal geregistreerde gevangenen - nooit meer dus dan 20.000 - het aantal overlevenden zou aftrekken, zou gebruikelijk het sterftecijfer berekend zijn. Gezien de begrenzing in de boekhouding, is dit echter een berekening die in veel gevallen niet opgaat. Ook werden vaak grote delen van de kampboekhouding door de SS vernietigd in de laatste dagen voor de bevrijding.

Daarnaast is de doodsoorzaak van gevangenen van belang om te komen tot een relevant aantal dodelijke slachtoffers. Dan dient meteen de vraag aan of we bijvoorbeeld de slachtoffers van de gaskamers in de vernietigingskampen mee moeten rekenen. Dit aantal bestaat uit vermoedelijk 2,6 miljoen joden, maar staat feitelijk buiten het aantal slachtoffers in de concentratiekampen. In hoeverre is het mogelijk om te bepalen hoeveel mensen er in Auschwitz en Majdanek omgebracht werden in de gaskamers en hoeveel er omkwamen in het concentratiekamp op dezelfde locatie? Dan is er nog de vraag of we de slachtoffers die vielen tijdens transporten en dodenmarsen, moeten meetellen bij het totale aantal slachtoffers van de concentratiekampen. En wat doen we met bijvoorbeeld een concentratiekamp als Bergen-Belsen dat meerdere malen van functie veranderde en waar dus niet alle slachtoffers vielen tijdens de periode dat het kamp aangeduid werd als concentratiekamp? Dit zijn slechts enkele probleemstellingen die we tegen zullen komen bij de bepaling van het aantal slachtoffers.

Al met al kunnen we het beste concluderen dat het uiterst moeilijk is om een betrouwbare schatting te maken van het totale aantal slachtoffers in de concentratiekampen. Revisionisten en negationisten zullen elke slecht onderbouwde schatting gebruiken om aan te tonen dat wat er beweerd wordt over de geschiedenis van concentratiekampen onjuist is. We hebben echter de beschikking over talrijke documenten en ooggetuigenverslagen die bevestigen hoe afschuwelijk en onmenselijk de omstandigheden in de concentratiekampen daadwerkelijk waren. We kunnen ons daarom beter richten op de feiten en alleen de slachtofferaantallen per concentratiekamp raadplegen. Deze aantallen zijn voor sommige concentratiekampen vrij nauwkeurig samengesteld en zijn bovendien een stuk beter onderbouwd dan een mogelijke schatting van het totale aantal in alle concentratiekampen.

Elk slachtofferaantal is afschuwelijk, zeker als we realiseren dat het merendeel van deze mensen enkel gevangen zaten, omdat hun persoonlijke identiteit of hun afkomst niet geaccepteerd werd binnen de ‘Weltanschauung’ van de nazi’s. Racisme en discriminatie lagen mede ten grondslag aan het bestaan van de concentratiekampen en de sterfteaantallen. Iets waar we tegenwoordig nog steeds stil bij moeten staan.

Naast de mensen die zijn omgekomen in de Duitse concentratiekampen en hun naasten, dienen we ook stil te staan bij de mensen die hun verblijf in de concentratiekampen overleefden. De herinnering aan de onmenselijke omstandigheden in de concentratiekampen en het feit dat men gebalanceerd heeft op het randje van de dood, heeft als een rode draad door het leven van veel oud-gevangenen gelopen en doet dat nog steeds bij diegene die nog in leven zijn. Vaak kregen oud-gevangenen pas vele jaren later psychische problemen als gevolg van de opgekropte herinneringen aan hun verleden. Sommige mensen werden na de oorlog psychisch zo ernstig geteisterd door het verleden dat hun lijden door medici en psychologen werd aangeduid als het concentratiekampsyndroom. Dit syndroom is een vorm van Posttraumatische Stress Stoornis (PTSS). Uit onderzoek bleek dat oud-gevangenen hun ervaringen in de concentratiekampen beter niet konden negeren, omdat het niet verwerken kan leiden tot psychische problemen die het leven ernstig kunnen ontwrichten. In 1971 werd in Nederland daarom de ‘Stichting Post-concentratiekamp Syndroom’ opgericht. In 1973 werd de naam van deze stichting gewijzigd in ‘Stichting Centrum ‘45’.

Een belangrijke manier om de herinnering proberen te verwerken, was voor veel slachtoffers het beschrijven van hun ervaringen in de concentratiekampen. Maar niet alleen beschreven oud gevangenen hun ervaringen als verwerkingsproces, velen wilden ook een bijdrage geven aan de geschiedenis zodat deze gruwelijkheden niet vergeten werden en mensen ervan konden leren. Twee van harte aan te bevelen autobiografieën van oud-concentratiekampgevangenen zijn: “Mijn belevenissen in de Duitse concentratiekampen” van Johannes Teunissen en “Leven met de dood, een vrouw overleeft Birkenau” van Olga Lengyel. De Nederlander Johannes Teunissen werd als lid van de Geuzengroep opgepakt en verbleef in de concentratiekampen Buchenwald, Groß-Rosen en Dachau. De Hongaars-joodse arts Olga Lengyel verbleef acht maanden in Auschwitz-Birkenau - eigenlijk dus geen concentratiekamp, maar een vernietigingskamp - en overleefde als enige van haar gezin het verblijf in dit kamp. Beide oud-gevangenen vertellen op indringende en uitgebreide wijze over het kampleven en op welke manier zij erin zijn geslaagd om binnen de afschuwelijke wereld van een concentratie- of vernietigingskamp te overleven. Maar dit zijn slechts twee titels uit de enorme hoeveelheid van indrukwekkende, ontroerende en afschuwwekkende autobiografieën geschreven door oud-gevangenen.

Definitielijst

geallieerden

Verzamelnaam voor de landen / strijdkrachten die vochten tegen Nazi-Duitsland, Italië en Japan gedurende WO 2.

Mauthausen

Plaats in Oostenrijk waar de nazi’s van 1938 tot 1945 een concentratiekamp gevestigd hadden.

nazi

Afkorting voor een nationaal socialist.

vernietigingskamp

Kamp waar tijdens de Tweede Wereldoorlog grote groepen mensen (voornamelijk Joden en zigeuners) door de SS werden geliquideerd door middel van vergassing. Auschwitz, Treblinka en Majdanek zijn drie voorbeelden van vernietigingskampen.