Concentratiekampen

Periode 3: 1936 - september 1939

In de periode vanaf 1936 tot het aanbreken van de Tweede Wereldoorlog in september 1939 werden de concentratiekampen Sachsenhausen, Buchenwald, Flossenbürg, Mauthausen, Neuengamme en Ravensbrück opgericht. Met uitzondering van Mauthausen, dat zich in Oostenrijk bevond, waren al deze concentratiekampen nog gesitueerd in Duitsland doordat de grote terreinwinst van het Derde Rijk pas zou aanvangen bij het aanbreken van de Tweede Wereldoorlog. Naast concentratiekampen werden ook op steeds grotere schaal werkkampen, dwangarbeiderskampen en heropvoedingskampen opgericht. Vanaf 1937 brachten veel bedrijven bijvoorbeeld joodse werknemers onder in kampen of sterk op kampen lijkende locaties. Joden werden namelijk steeds meer geweerd uit het dagelijkse leven en voor hen was het enorm lastig om werk te vinden. Deze werkkampen waren voor hen de enige mogelijkheid om aan werk te komen.

In 1936 en 1937 werden joden echter vooralsnog niet enkel opgesloten in concentratiekampen vanwege hun joodse identiteit. Weliswaar bevonden zich onder de gevangenen vele joden, maar zij waren opgepakt doordat ze lid waren van een communistische of socialistische partij en niet enkel omdat ze joods waren. Hier kwam verandering in na de Kristallnacht van 9 op 10 november 1938, toen leden van de SA en andere aanhangers van het nationaal-socialisme de straten op gingen om joodse bezittingen te vernielen. Joodse winkels, warenhuizen, scholen en synagogen werden vernield en vele joden werden mishandeld. De SS en de Duitse politie hadden de opdracht gekregen om op een afstandje toe te kijken terwijl de pogrom plaatsvond en ervoor te zorgen dat er geen plunderingen zouden uitbreken. Ze arresteerden meer dan 30.000 joodse mannen die zich vermoedelijk verdedigd hadden tegen de gewelddadige actie van de SA en plaatsten hen in de concentratiekampen Dachau, Buchenwald en Sachsenhausen. Vanaf dat moment zouden steeds meer joden gevangen gezet worden in de concentratiekampen, enkel omdat ze joods waren.

Van massale jacht en uitroeiing was nog geen sprake, want vooralsnog was het jodenbeleid gericht op gedwongen emigratie. De concentratiekampen werden mede ingezet als dwangmiddel om joden te overreden om te emigreren naar het buitenland. Gevangengenomen joden in de concentratiekampen werden op dusdanige wijze behandeld dat ze moesten begrijpen dat ze geen deel uitmaakten van de ‘gezonde, schone en heilzame’ Duitse nationale gemeenschap. Zo werden ze mishandeld en werden ze op allerlei manieren vernederd. Sommige joden overleden in de concentratiekampen als gevolg van de onmenselijke behandeling en dit moest afschrikwekkend werken voor andere joden binnen en buiten de concentratiekampen. Alleen wanneer een joodse gevangene aangaf dat hij en zijn gezin voorgoed zouden vertrekken uit nazi-Duitsland werd hij vrijgelaten. Na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog bleek emigratie geen geschikt middel om joden te verdrijven uit de samenleving en kwamen de nazi’s met nog afschuwelijkere methoden om joden voorgoed te verwijderen uit het Derde Rijk.

Gedurende de periode tot de Tweede Wereldoorlog werden naast joden ook op steeds grotere schaal andere soorten gevangenen opgepakt. Terwijl in de eerste en tweede periode voornamelijk politieke tegenstanders in de kampen opgesloten werden, belandden in deze derde periode ook steeds grotere aantallen andere groepen die als Schutzhäftlinge gevangen werden gezet. Alhoewel tot 1935 bepaalde hoge ambtenaren binnen justitie zich hadden verzet tegen de uitvoering van Schutzhaft, omdat de uitvoering daarvan niet controleerbaar was, hadden de nazi’s dit rechtsmiddel behouden en zelfs versterkt. Het was nazi-jurist Werner Best die in 1935 aan Hitler mededeelde dat Schutzhäftlinge vanaf dat moment op geen enkele wijze aanspraak konden maken op gerechtelijke bijstand.

Ook protesten door Minister van Binnenlandse Zaken Wilhelm Frick en Franz Gürtner van justitie over het gebruik van Schutzhaft en het bestuur over de concentratiekampen haalden niks uit. Frick protesteerde vooral tegen de autonome macht van de SS en de politie, die officieel nog ondergeschikt waren aan zijn ministerie, over de concentratiekampen. Himmler was in feite echter enkel ondergeschikt aan Hitler en trok zich geheel niks aan van de Minister van Binnenlandse Zaken. Gürtner beklaagde zich in 1935 over het hoge aantal doden in de concentratiekampen en eiste dat Schutzhäftlinge een advocaat konden inroepen. Hitler negeerde deze protesten echter volkomen en vond maatregelen niet nodig. Hij gaf Himmler zelfs toestemming voor de uitbreiding van het systeem van concentratiekampen.

Rond 1935 bevonden zich opvallend weinig gevangenen in de concentratiekampen. In de zomer van 1935 waren in totaliteit nog maar 3500 gevangenen in de kampen geïnterneerd, minder dan op enig ander moment. Veel politieke gevangenen waren inmiddels alweer vrijgelaten, omdat ze inzagen dat verzet tegen de nazi’s weinig zin had. Schutzhaft was vooralsnog weliswaar een hechtenis voor onbepaalde termijn, maar Schutzhäftlinge konden bij goed gedrag nog gewoon vrijgelaten worden. Schutzhaft was vooral ingevoerd als preventieve maatregel en om de overvolle politiegevangenissen te legen en was in de eerste jaren van Hitlers machtsperiode nog geen middel om gevangenen voor lange termijn van de samenleving af te scheiden. Tot 1939 werden gevangenen geregeld weer vrijgelaten en de gemiddelde verblijfsduur in een concentratiekamp was 12 maanden. Maar na het aanbreken van de Tweede Wereldoorlog werden Schutzhäftlinge echter principieel niet meer vrijgelaten.

Het aantal gevangenen steeg na 1935 doordat vanaf dat moment meerdere soorten mensen gevangen gezet werden in de concentratiekampen. Gedefinieerd was inmiddels welke personen op raciaal, politiek en sociaal gebied ongewenst waren. Op grote schaal werden vanaf dat moment andere bevolkingsgroepen, waaronder Bibelforscher (Jehova's getuigen), ‘Arbeitsscheue’ (arbeidsschuwen), ‘Asoziale’ (asocialen) en zigeuners, in Schutzhaft genomen. De uitbreiding van bevolkingsgroepen die in aanmerking kwamen voor Schutzhaft toont dat men de Duitse samenleving of de “Volksgemeinschaft” radicaal wilde veranderen. De concentratiekampen waren hiervoor een uiterst effectief middel. Terwijl de concentratiekampen in de eerste periode na de machtsovername van de nazi’s vooral een noodmiddel waren om de macht van de nazi’s te stabiliseren, waren ze uitgegroeid tot vaste instituten van repressie die ingezet werden om de samenleving vorm te geven naar de normen en waarden van het nationaal-socialisme.

Niet alleen de uitbreiding van Schutzhaft en de toewijzing van meerdere soorten vervolgden, veroorzaakte een groei in het aantal concentratiekampgevangenen. Ook een aantal veranderingen op organisatorisch vlak veroorzaakte een ontwikkeling in het systeem van vervolging en onderdrukking, met als gevolg meer gevangenen. Zo werd de justitionele macht van de Gestapo, die al groot was, op 10 februari 1936 nog verder uitgebreid. Zowel het Duitse justitieapparaat en het Ministerie van Binnenlandse Zaken werden buitenspel gezet en hadden geen enkele invloed meer op de Gestapo. Zonder gerechtelijke controle had de Gestapo de macht verworven om iedereen te arresteren die op welke manier dan ook niet voldeed aan de criteria van het Derde Rijk.

Enkele maanden na de invoering van de nieuwe Gestapowet werden de Duitse justitie en het Ministerie van Binnenlandse Zaken nog verder buitenspel gezet door de benoeming van Himmler tot Chef der Deutschen Polizei op 17 juni 1936. Met de controle over zowel de SS als het volledige Duitse politiesysteem werd Himmler, op Hitler na, de machtigste man van het Derde Rijk. Weliswaar was hij formeel nog ondergeschikt aan de Minister van Binnenlandse Zaken, maar feitelijk was hij slechts verantwoording schuldig aan één persoon: de Führer. Himmler reorganiseerde het politiesysteem door verschillende politiediensten in te delen binnen de Ordnungspolizei en de Sicherheitspolizei. De Ordnungspolizei bestond uit reguliere geüniformeerde politie- en burgerveiligheidsdiensten en de Sicherheitspolizei was een fusie tussen de Kriminalpolizei (recherche) en de Gestapo. De Gestapo was van grote invloed op de toestroom van gevangenen naar de concentratiekampen. Bovendien was in elk concentratiekamp een bureau van de Gestapo aanwezig dat zich onder andere bezighield met de bestraffing van gevangenen.

Terwijl het politie- en veiligheidsapparaat volop in ontwikkeling was, bleef het economische belang van de concentratiekampen nog enigszins achter. Gevangenen werden gedwongen tot traditionele vormen van gevangenisarbeid, zoals in de mijnbouw. Pas halverwege de Tweede Wereldoorlog kregen de concentratiekampen naast een politiek en maatschappelijk bestaansrecht, een belangrijke economische functie.

Definitielijst

Führer
Duits woord voor leider. Hitler was gedurende zijn machtsperiode de führer van nazi-Duitsland.
Mauthausen
Plaats in Oostenrijk waar de nazi’s van 1938 tot 1945 een concentratiekamp gevestigd hadden.
nationaal-socialisme
Een door Hitler opgestelde politieke ideologie, die gebaseerd was op de superioriteit van het Germaanse ras, het leidersprincipe en een fel nationalisme dat gevoed werd door de harde Vrede van Versailles. Het Nationaal-socialisme was anti-democratisch en racistisch. De leer werd uitgewerkt in Mein Kampf en georganiseerd in de NSDAP. Het Nationaal-socialisme vormde van 1933-1945 het fundament van het totalitaire Hitler-Duitsland.
nazi
Afkorting voor een nationaal socialist.
socialisme
Politieke ideologie die streeft naar geen of geringe klassenverschillen. Produktiemiddelen zijn in handen van de staat. Ontstaan als reactie op het kapitalisme. Karl Marx probeerde het socialisme wetenschappelijk te onderbouwen.

Pagina navigatie

Afbeeldingen


Nieuw aangekomen gevangenen worden geregistreerd in KZ Buchenwald.
(Bron: USHMM)


Dwangarbeid in de bosbouw in het bos nabij KZ Buchenwald.
(Bron: www.jdc.org)


Dwangarbeid voor de ingang van KZ Buchenwald.
(Bron: USHMM)

Informatie

Artikel door:
Kevin Prenger
Geplaatst op:
22-09-2005
Laatst gewijzigd:
29-10-2017
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

Categorieën


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2018
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.