Concentratiekampen

Arbeid in de concentratiekampen

Het belangrijkste element binnen het dagelijkse programma van de gevangenen in de concentratiekampen was dwangarbeid. Niet voor niks was de spreuk op de poort van veel concentratiekampen “Arbeit macht Frei” (arbeid geeft je vrijheid). De arbeidsomstandigheden zijn een zeer belangrijk element waarop wij ons oordeel over de slechte leefomstandigheden in de kampen baseren. Want al waren de levensomstandigheden in de kampen zelf slecht, de arbeidsomstandigheden waren tijdens de oorlogsjaren de belangrijkste sterfteoorzaak van gevangenen. Dwangarbeid stond gedurende bepaalde perioden gelijk aan vernietiging (‘Vernichtung durch Arbeit’). Nadat besloten was tot de Endlösung waren de arbeidsomstandigheden voor joden dusdanig slecht dat ze in grote aantallen omkwamen. Twee doelen gingen hierin dus samen: arbeid en de dood. Maar ook niet-joodse gevangenen moesten tijdens de oorlogsjaren steeds zwaardere arbeid verrichten tot de dood er voor velen op volgde. Terwijl in de periode voor de oorlog arbeid vooral een geschikte dagindeling was voor de gevangenen, werd arbeid tijdens de oorlogsjaren het bestaansrecht voor de concentratiekampen. Oswald Pohl, de chef van het Wirtschafts- und Verwaltungshauptamt van de SS schreef op 30 april 1942 aan Heinrich Himmler:

“De oorlog heeft een zichtbare structuurverandering binnen de concentratiekampen gebracht en hun taak met betrekking tot de inzet van gevangenen fundamenteel veranderd. De toename van gevangenen vanwege gronden met betrekking tot veiligheid, (her)opvoeding of preventieve maatregelen alleen, staat niet meer op de voorgrond. Het zwaartepunt heeft zich naar het economische vlak verplaatst. De mobilisering van alle arbeidskrachten onder gevangenen in de eerste plaats voor oorlogsopgaven (wapenindustrie) en later voor vredesopgaven, schuift zich steeds meer naar de voorgrond.

Vanuit dit inzicht vloeien noodzakelijke maatregelen voort, die langzamerhand een omzetting van de concentratiekampen vanuit hun vroegere eenzijdige politieke vorm naar een met economische opgaven in overeenstemming zijnde organisatie vereisen.”

Gevangenen werden dus in hoofdzaak niet meer, zoals in de jaren voor de oorlog, in concentratiekampen opgesloten ter wille van hun (her)opvoeding, de veiligheid of als preventieve maatregel. Het zwaartepunt was overduidelijk komen te liggen op de economie en specifiek op de oorlogsindustrie. Maar ook na de oorlog zouden concentratiekampgevangenen dus nog van dienst kunnen zijn voor vredesopgaven, waarmee met name de wederopbouw van Duitsland bedoelt werd. Terwijl binnen een gezonde maatschappij enkel misdadigers gevangen genomen worden, was het binnen het Derde Rijk juist van economisch belang om veel mensen in hechtenis te nemen, zodat zij tewerkgesteld konden worden als gratis arbeidskrachten zonder rechten. In de jaren voor de oorlog werden gevangenen nog geregeld beziggehouden met nutteloze arbeid, zoals het heen en weer slepen van boomstammen of zware stenen, of met typische gevangenisarbeid, zoals in de mijn- en bosbouw. Sinds het aanbreken van de oorlog , en dan in het bijzonder vanaf 1942, was van nutteloze arbeid geen sprake meer. Gevangenen werden hoofdzakelijk tewerkgesteld in de oorlogsindustrie of daarmee samenvallende industrievormen. Ze waren hiermee van uitermate groot belang voor de continuering van de productie.

Eén van de belangrijkste ‘noodzakelijke maatregelen’ om het zwaartepunt van de concentratiekampen naar het economische vlak te verschuiven, was de overplaatsing van het bestuur over de concentratiekampen naar het Wirtschafts- und Verwaltungsamt, onder leiding van Oswald Pohl. Weliswaar bleef Richard Glücks verantwoordelijk voor de concentratiekampen, maar de functie van Inspektor der Konzentrationslager en alle bijbehorende taken werden ingedeeld binnen AMT D van het SS-WVHA. Dat dit bureau verantwoordelijk was voor economische en administratieve zaken, maakt nog eens duidelijk dat de rol van concentratiekampen een drastische ommekeer had gemaakt.

Het SS-WVHA had verschillende industriële ondernemingen in eigen beheer waar gevangenen dwangarbeid konden verrichten. Zo werden gevangenen in Flossenbürg, Mauthausen, Gross-Rosen, Natzweiler, Sachsenhausen, Buchenwald en Stutthof onder andere tewerk gesteld binnen de Deutsche Erd- und Steinwerke GmbH (DEST), de mijnbouwonderneming van de SS. Gevangenen van Lublin-Majdanek, Stutthof en Neuengamme werden tewerk gesteld binnen de ijzer- en houtbouwindustrie van de Deutsche Ausrüstungswerke (DAW) en gevangenen van Ravensbrück werkten binnen het Gesellschaft für Textil- und Lederverwertung (Texled) in de textielindustrie. Zowel in Dachau als Ravenbrück werkten gevangenen bovendien in SS-Bekleidungslager, kledingdepots van de SS waar uniformen werden vervaardigd en gerepareerd.

Tevens leverde het SS-WVHA gevangenen uit als dwangarbeiders aan particuliere ondernemingen. Aangezien voor elke uitgeleverde dwangarbeider een bepaalde vergoeding gevraagd werd, was dit een belangrijke inkomstenbron voor de SS. Zo leverde KZ Flossenbürg vanaf 1942/1943 gevangenen als dwangarbeiders uit aan de vliegtuigfabrieken van Messerschmitt en productiebedrijven van Flick, Siemens, Osram en Junker. De meest beruchte samenwerking was die tussen de SS en IG Farbenindustrie Aktiengesellschaft, of kortweg IG Farben. Het bedrijf sloot al in maart 1941 een ‘vriendschapscontract’ met de SS-leiding van KZ Auschwitz. De afspraak was dat IG Farben bouwmateriaal zou leveren voor de uitbreiding van het concentratiekamp in ruil tegen gevangenen. Deze gevangenen zouden worden ingezet bij de bouw van een fabriek in Monowitz, vlakbij Auschwitz, waar synthetische rubber en -brandstoffen geproduceerd zouden gaan worden. Dagelijks moesten zwaar ondervoede gevangenen de afstand van zes kilometer van het kamp naar het bouwterrein overbruggen. Hier werkten ze ’s zomers 10-11 uur en ‘s winters circa 9 uur per dag. De benodigde productiviteit kon niet behaald worden en de fabriek naderde pas in januari 1945, toen Auschwitz bevrijd werd, haar voltooiing. De bouw had het leven gekost van 25.000 mensen en droeg hierdoor in grote mate bij aan het principe ‘vernietiging door arbeid’. Maar ook op andere locaties maakte IG Farben gebruik van concentratiekampgevangenen als dwangarbeiders. Vele tienduizenden gevangenen kwamen om als gevolg van de arbeidsomstandigheden bij IG Farben. Daarnaast leverde de onderneming het bestrijdingsmiddel Zyklon-B, dat ingezet werd als vergassingsmiddel in Auschwitz en Majdanek.

Onder aanvoering van het SS-WVHA werden de arbeidsomstandigheden voor concentratiekampgevangenen over het algemeen slechter, al was er in 1943 enigszins sprake van een verbetering in de omstandigheden in bepaalde kampen. De oorlogsindustrie, onder leiding van Albert Speer, was grotendeels afhankelijk van gevangenen en andere dwangarbeiders. Men zag in dat een slechte behandeling van gevangenen een negatieve invloed had op de productie en paste de arbeidsomstandigheden aan. Het was slechts een tijdelijke opleving want tijdens de laatste twee jaren van de oorlog leed nazi-Duitsland steeds meer verliezen. De levensomstandigheden verslechterden, maar het productietempo binnen de wapenfabrieken moest desondanks omhoog. In de door geallieerde bombardementen geteisterde fabrieken werden de arbeidsomstandigheden slechter en veel gevangenen bezweken aan de gevolgen van uitputting door zware arbeid.

Als gevolg van de taakverschuiving naar het economische vlak werden steeds grotere aantallen Außenlager (buitenkampen) opgericht. In totaal werden er 1202 Außenlager opgericht door de nazi’s. Deze buitenkampen maakten deel uit van één van de tweeëntwintig Stammlager (basiskampen) en bevonden zich ook in de nabijheid van dit basiskamp. Zo bevonden zich bijvoorbeeld in Landsberg drie Außenlager die deel uitmaakten van KZ Dachau. Deze kampen speelden een belangrijke economische rol doordat de (oorlogs)industrie niet per definitie geconcentreerd was in de directe nabijheid van de hoofdkampen. Omdat het dagelijkse vervoer van gevangenen naar hun werkplaats logistiek gezien zeer onpraktisch was, werden gevangenen ondergebracht in de Außenlager die in de nabijheid lagen van de werkplaatsen. Groepen gevangenen die werkzaam waren buiten een concentratiekamp, maar die hier wel aten en sliepen, noemde men Außenkommando’s.

Samengevat kunnen we stellen dat de arbeidsomstandigheden en de daarmee samenvallende levensomstandigheden in de jaren voor de oorlog relatief gezien nog draaglijk waren. Weliswaar werden gevangenen toen al op grote schaal vernederd en gemarteld en werd ook moord niet geschuwd, maar de behuizing, het voedsel en de arbeid waren nog draaglijk. Sinds het aanbreken van de oorlog kregen gevangenen een steeds belangrijke economische rol. Aangezien een groot deel van de mannelijke Duitse bevolking opgeroepen was voor krijgsdienst, werden hun arbeidsplaatsen binnen de (oorlogs)industrie opgevuld door gevangenen. Gevangenen waren goedkoop en vervangbaar en ze werden niet gespaard. Toen het belang van de gevangenen na 1942 steeds groter werd, was er omstreeks 1943 enigszins sprake van een tijdelijke opleving in de leef- en arbeidsomstandigheden van gevangenen. Men besefte dat gezonde gevangenen een positieve invloed hadden op de productie en bovendien bleek de voorraad arbeidsgeschikte gevangenen niet eindeloos. Onder invloed van de steeds grotere verliezen die Duitsland leed werden de leef- en arbeidsomstandigheden na 1943 slechter, met een afschuwelijk dieptepunt in de laatste maanden van de oorlog, toen overbevolking en ondervoeding zorgden voor uiterst onhygiënische leefomstandigheden met de uitbraak van ernstige epidemieën als gevolg.

Definitielijst

Endlösung
Eufemistische term, letterlijk eindoplossing, waarbij met oplossing bedoeld werd de oplossing voor het Jodenprobleem zoals dat door de nationaal-socialisten was geconstateerd. De Endlösung zou uiteindelijk vorm krijgen in de pogingen van de nazi's om het gehele Joodse volk in Europa uit te roeien in speciaal daarvoor ingerichte vernietigingskampen.
Mauthausen
Plaats in Oostenrijk waar de nazi’s van 1938 tot 1945 een concentratiekamp gevestigd hadden.
nazi
Afkorting voor een nationaal socialist.
Zyklon-B
Het gifgas dat in de Duitse vernietigingskampen systematisch werd toegepast om voornamelijk joden te vermoorden.

Pagina navigatie

Afbeeldingen


De spreuk "Arbeit macht Frei" op de toegangspoort van KZ Auschwitz I.


Uitputtende dwangarbeid, stenen verplaatsen, op de 'dodentrap' van KZ Mauthausen.
(Bron: USHMM)


Dwangarbeid in KZ Neuengamme.
(Bron: KZ-Gedenkstatte Neuengamme)


Gevangenen aan het werk in een fabriek van Siemens voor vliegtuigonderdelen/
(Bron: USHMM)

Informatie

Artikel door:
Kevin Prenger
Geplaatst op:
22-09-2005
Laatst gewijzigd:
29-10-2017
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

Categorieën


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2018
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.