Concentratiekampen

Categorieën gevangenen

Concentratiekampen waren een middel van de nazi’s om diverse soorten mensen op te sluiten, vanwege verschillende redenen. Joden en zigeuners werden bijvoorbeeld opgesloten vanwege het feit dat ze werden beschouwd als raciaal minderwaardig en daardoor ongewenst binnen de samenleving. Vakbondsleiders, communisten en socialisten werden daarentegen gevangen gezet in concentratiekampen, zodat zij zich niet konden verzetten tegen de nationaal-socialistische staat. Aan de hand van de drijfveer waarom mensen gevangen gezet werden in concentratiekampen, onderscheiden we grofweg vier categorieën, waarbij direct opgemerkt dient te worden dat de nazi’s zelf veel meer categorieën gevangenen onderscheidden. De categorieën die de nazi’s handhaafden, zullen later aan bod komen. De vier categorieën waarin we gevangen grofweg kunnen indelen zijn:

1. Inferieure rassen Voornamelijk zigeuners en joden.
2. Criminelen
3. Politieke tegenstanders Onder andere: communisten (KPD-leden), socialisten (SDU-leden), vakbondsleiders, voormalige nazi-leiders verdacht van verraad of corruptie, emigranten zonder de juiste visa, illegale radioluisteraars, verzetsstrijders, mensen die zich pessimistisch of negatief uitlieten over het Derde Rijk, pacifisten, geestelijken, sekteleden en Jehova's getuigen.
4. Asocialen Homoseksuelen, zwervers, bedelaars, prostituees en werkweigeraars.

Onder de inferieure rassen kunnen we joden en zigeuners beschouwen die enkel opgepakt werden vanwege het feit dat ze beschouwd werden als raciaal minderwaardig. Ook de Slaven werden beschouwd als inferieur, maar zij werden meestal niet enkel vanwege hun identiteit opgesloten in een concentratiekamp. Raciaal gezien waren ze namelijk minder inferieur dan de joden en zigeuners. Zigeuners en joden stonden als laagste in de kamphiërarchie en hadden de minste overlevingskans. Vanaf omstreeks 1942 werden beide groepen gevangenen op grote schaal vanuit de concentratiekampen gedeporteerd naar de vernietigingskampen.

Criminelen werden ingedeeld in twee categorieën namelijk de Befristete Vorbeugehäftlinge (BV) en de Sicherungsverwahrte (SV). Befristete Vorbeugehäftlinge (BV) waren gevangenen die preventief opgesloten werden in een concentratiekamp. In het voorjaar en de zomer van 1938 voerden de Kriminalpolizei en de Gestapo een grote actie uit waarbij een groot aantal mensen met een crimineel verleden werden gearresteerd. Het ging om beroepscriminelen,Berufsverbrecher, die al één of meerdere malen door justitie veroordeeld waren en die, zonder dat er op dat moment een aanklacht tegen hen ingediend was, preventief werden opgesloten in een concentratiekamp. Maar ook gevangenen die reeds veroordeeld waren en verbleven in een normale gevangenis werden als Befristete Vorbeugehäftlinge overgeplaatst naar een concentratiekamp. De andere categorie criminelen, de Sicherungsverwahrte (SV), werden daadwerkelijk door justitie veroordeeld voor een bepaalde - meestal zware - misdaad. Hun straf moesten ze uitzitten in een concentratiekamp. Deze gevangenen werden ook aangeduid als Schwerverbrecher, oftewel zware misdadigers.

De groep gevangenen die als politieke tegenstanders werden beschouwd, was het meest veelzijdig. In de eerste machtsjaren behoorden vooral leden van de communistische en socialistische partij tot deze groep, maar vanaf het aanbreken van de oorlog werden mensen ook vanwege verschillende vormen van verzet gevangen gezet. Beluisterde men bijvoorbeeld de buitenlandse radio, verspreidde men verzetskranten, sprak men zich negatief of pessimistisch uit over de vorderingen aan het front of uitte men zich negatief over Hitler, dan liep men de kans om door de Gestapo gearresteerd te worden om vervolgens opgesloten te worden in één der concentratiekampen. Ook dissidente nazi’s werden gevangen gezet in de concentratiekampen. Hjalmar Schacht, voormalig Reichsbankpresident en minister van Economische Zaken, werd bijvoorbeeld na het julicomplot in 1944 achtereenvolgens opgesloten in Ravensbrück en Flossenbürg.

Onder de groep van asocialen vielen diverse soorten mensen die zich niet aanpasten aan de normen van het Derde Rijk. Zo waren homoseksuele relaties en seksuele contacten taboe binnen het Derde Rijk, enerzijds omdat dit beschouwd werd als een ongewenste afwijking, maar ook omdat mannen en vrouwen binnen een heteroseksuele relatie kinderen moesten verwekken zodat de toekomst van het arische ras gegarandeerd werd. Ook prostituees, zwervers, bedelaars, alcoholisten en werkweigeraars werden beschouwd als asociaal en vanwege die reden opgesloten in een concentratiekamp.

Binnen de muren van een concentratiekamp werden al deze gevangenen van elkaar onderscheiden door verschillend gekleurde naar beneden gerichte driehoeken op hun kleding. Deze herkenningstekens hadden zeven verschillende kleuren, waarbij opgemerkt dient te worden dat joden een gele naar boven gerichte driehoek droegen, die gecombineerd kon worden met andere kleuren. De gele naar boven gerichte driehoek kon ook met een tweede gele driehoek worden gecombineerd, zodat een davidsster ontstond. In een aparte artikel wordt uitgebreider ingegaan op de herkenningstekens voor concentratiekampgevangenen, dat niet alleen uit gekleurde driehoeken bestond, maar uit meerdere andere tekens en combinaties daarvan. De zeven kleuren die uiteindelijk binnen dit herkenningssysteem onderscheiden waren, zijn:

Rood Politieke tegenstanders
Groen Criminelen
Blauw Emigranten
Paars Jehova's getuigen
Zwart Asocialen
Roze Homoseksuelen
Geel Joden

Deze zes groepen zijn niet exact in overeenstemming met de vier eerder geformuleerde groepen. Werden emigranten in dit beknopte overzicht geschaard onder politieke gevangenen, de nazi’s plaatsten hen in een aparte groep. Ook homoseksuele mannen werden ingedeeld in een aparte groep, net als Jehova's getuigen. Onder de asocialen bevonden zich weliswaar geen homoseksuele mannen, maar wel lesbiennes en andere vrouwen die zich volgens de maatstaven van de nazi’s onzedelijk hadden gedragen, zoals prostituees en vrouwen die geboortebeperkende middelen of methoden toepasten. Ook de overige groepen, zoals de zwervers en alcoholisten, die in het eerdere overzicht werden geschaard onder de groep asocialen, kregen een zwarte driehoek op hun kleding. Ook zigeuners, Roma en Sinti, vielen onder de groep die de zwarte driehoek droeg, maar gedurende bepaalde periode droegen zij een bruine driehoek.

Onder de verschillende soorten gevangenen ontstond een hiërarchie die sterk werd gestimuleerd door het kampbestuur. Zo kregen bijvoorbeeld criminelen en in mindere mate politieke gevangenen met de Duitse nationaliteit de beste taken toebedeeld en hadden zij de meeste privileges. Zij werden bijvoorbeeld aangesteld als Kapo’s of Blockältesten, waardoor ze een heuse machtspositie binnen het kamp verkregen. Vaak maakten ze misbruik van hun macht en terroriseerden ze de gevangenen die door de SS-bewakers ook als het meest minderwaardig werden beschouwd en behandeld. Zowel de hiërarchie op basis van functie als die op basis van identiteit van de gevangenen hielden de orde in de concentratiekampen in stand. Door de diverse vormen van hiërarchie werden gevangenen zozeer van elkaar onderscheiden dat gevangenen zich onderling amper konden organiseren. Van een collectief gevaar in de vorm van een ontketening van een opstand of grootse ontsnappingspoging was zo geen sprake. De belangrijkste vormen van hiërarchie waren:

Sociaalpolitiek Politieke gevangenen versus criminelen, oftewel ‘rood tegen groen’. Vaak werden de ‘groenen’ door de kampbewakers bevoorrecht ten opzichte van de ‘roden’. De politieke gevangenen waren daarentegen meestal intelligenter en beter in staat om zich onderling te organiseren waardoor ze gezamenlijk sterk stonden.
Functioneel De ‘kamparistocratie’ (Kapo’s en Ältesten) versus de overige gevangenen.
Tijd Nieuwkomers (Zugangers) versus gevangenen die al langer vast zaten (‘Alte Nummern’).
Etnisch In volgorde van meest bevoorrechte positie, naar minst bevoorrechte positie: Duitsers > Noord-Europeanen > West-Europeanen > Oost-Europeanen > Slavische volkeren.
Racistisch Joden en zigeuners als de meest verachte groepen binnen het concentratiekamp.

Doordat gevangenen de orde voor een deel zelf in de hand hielden, waren er relatief gezien niet zoveel kampbewakers nodig. Kampbewakers waren echter de enige personen in het kamp die met (vuur)wapens rondliepen en hun aanwezigheid in elk concentratiekamp was dan ook onontbeerlijk.

Definitielijst

Kapo
Een Kapo was een gevangene in een concentratiekamp van nazi-Duitsland in de Tweede Wereldoorlog, die als taak had op de andere gevangenen toe te zien. Een Kapo moest voor de SS het werk van de gevangenen begeleiden en hij was verantwoordelijk voor hun resultaten.
nazi
Afkorting voor een nationaal socialist.

Pagina navigatie

Afbeeldingen


Overzichtskaart van herkenninstekens voor gevangenen.
(Bron: KZ Gedenkstaette Dachau)


Paarse driehoeken met gevangenennummers van Jehova's getuigen.
(Bron: USHMM)


Driehoek van een Tsjechische politieke gevangene.
(Bron: USHMM)

Informatie

Artikel door:
Kevin Prenger
Geplaatst op:
22-09-2005
Laatst gewijzigd:
29-10-2017
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

Categorieën


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2018
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.