Ruslands Oorlog

Het Oostfront in de Tweede Wereldoorlog is een weinig beschreven onderwerp, zeker in de Nederlandse taal. Lange tijd is er weinig informatie beschikbaar geweest over dit onderwerp, maar het laatste decennium verschijnen er gelukkig steeds meer boeken over het grootste strijdtoneel uit de oorlog.

Professor Richard Overy, een man die al verscheidene boeken inzake het Derde Rijk en Rusland op zijn naam heeft staan, heeft nu zijn blik gericht op het Oostfront. Op verbluffende wijze is hij er in geslaagd verslag te doen van dit strijdtoneel. Hij heeft oog voor de belangrijke details en slaat veel zijsporen in, maar zonder de rode draad van het verhaal uit het oog te verliezen. Hierdoor is het boek een zeer helder chronologisch verslag van het Oostfront geworden. Alle aspecten van de strijd worden behandeld: van de militaire operaties tot aan het verzet en van de grote zuiveringen binnen het Rode Leger tot aan de persoonlijke strijd om Berlijn tussen Stalins bevelhebbers. Niets wordt vergeten en toch is het boek geen onsamenhangend geheel. Niet voor niets heeft de Engelse versie van het boek dan ook lovende reacties opgeleverd en heeft Overy zich bewezen als professioneel historicus.

Ruslands Oorlog, geïllustreerd met 84 afbeeldingen en vier overzichtskaarten, begint tijdens de Russische Burgeroorlog, welke een belangrijke rol speelde bij het bepalen van het karakter van de nieuwe Communistische staat. De Burgeroorlog leidde tot de verarming van het land, de neergang van de industrie, een hongersnood die miljoenen slachtoffers ten gevolge had en het verlies van grond aan andere Oost-Europese landen. De Poolse leiders meenden dat het Rode Leger uitgeput was en veroverden een deel van de Oekraïne. Twintig jaar later zouden de Sovjets dit gebied weer heroveren met talloze represailles.

Na de dood van Lenin in 1924 kwam Stalin aan de macht. Hij militariseerde de Sovjet-Unie, die zich na de Burgeroorlog in een afgrond bevond en drukte de industriële revolutie door. De jonge, getalenteerde generaal Tukhachevsky werd aangesteld als hoofd bewapening en chef van de generale staf.

Met een verrassende diepgang in de politiek, die de gebeurtenissen zeer duidelijk verklaart, worden door Overy de gebeurtenissen aan het einde van de jaren ’30 weergegeven. Door de collectivisatie ontstond er een verschrikkelijke hongersnood op het platteland. In de Oekraïne kregen de boeren door hun verzet de woede van Stalin over zich heen. Hij gaf het bevel de Oekraïne af te sluiten van de rest van de Sovjet-Unie, zodat niemand eruit en geen voedsel erin kon. Al het voedsel werd in beslag genomen, inclusief de zaden voor de oogst van het volgende jaar. Door deze waarschijnlijk meest moordzuchtige daad van Stalin zijn naar schatting 4,2 miljoen mensen omgekomen, alleen al in de Oekraïne in 1933. Ook werden talloze boeren naar primitieve kampen gestuurd: naar schatting kwamen 1,7 miljoen Kozakken, bijna de halve bevolking van Kazachstan, om in de allerellendigste omstandigheden. Zo zijn er nog talloze voorbeelden van Stalins terreur.

De strijdkrachten bleken de enigen te zijn die aan de terreur ontkwamen, totdat in juni 1937 plotseling de hoogste generaals werden gearresteerd vanwege ‘de ontdekking van een verraderlijk complot’. In de jaren die volgden werden talloze onschuldige militairen net zolang door de NVKD gefolterd totdat ze bekenden en namen noemden van andere ‘samenzweerders’. Alleen maarschalk Blyukher weigerde te bekennen. Hij werd tot moes geslagen, een oog werd eruit gerukt en hij werd vermoord toen hij een van zijn beulen aanviel. Van de hogere officieren bleven alleen de voormalige kameraden van Stalin uit de Burgeroorlog ongedeerd. In twee jaar tijd werden 41.000 officieren weggezuiverd, het grootste deel van het ‘brein’ van het leger.

Kort hierna wilde de Sovjet-Unie vanuit haar isolement het Europese toneel betreden. In april 1939 werd de Sovjet-Unie benaderd door Groot-Brittannië om te zien of er een bredere anti-Hitler-coalitie gevormd kon worden om Duitsland in te sluiten, maar door de rechtstreekse reactie van de Sovjet-Unie waren de Westerse landen niet bereid dit te accepteren. Het werd moeilijk de Westerse landen ertoe te bewegen het Russische aanbod te accepteren. De Britse antwoorden bleven lang uit. De gehele zomer werd besteed aan ‘inleidende besprekingen’. Daarnaast hadden de Britten de veiligheid gewaarborgd van Polen, maar de anti-Russische Polen vochten liever alleen tegen Duitsland dan met hulp van de Sovjet-Unie. Uiteindelijk liepen de besprekingen in de loop van de zomer vast.

Maar terwijl de besprekingen tussen de Sovjet-Unie en de Westerse landen zich nog voortsleepten, nam Duitsland contact op met de Sovjet-Unie. Vyacheslav M. Molotov, de Sovjet-Volkscommissaris van Buitenlandse Zaken, deed de inspanningen echter af als ‘oppervlakkig’ en ‘vrijblijvend’. Pas eind juli kwam Duitsland met een soort agenda met een politieke regeling in Oost-Europa. Dit was een opmerkelijke openheid, maar de Sovjets bleven terughoudend. De Duitsers hadden echter haast, want hun aanval op Polen zou op 1 september beginnen. Half augustus ging Molotov toch akkoord. Op 23 augustus kwam Joachim von Ribbentrop, de Duitse Minister van Buitenlandse Zaken, in Moskou aan. Na het eens te zijn geworden over het geheime protocol, ondertekenden beide partijen het verdrag. Dit moest gevierd worden. Stalin dronk op Hitler en Von Ribbentrop dronk op Stalin. Hitler werd op de hoogte gebracht en hoewel hij eigenlijk niet dronk, nam hij toch een teugje champagne. "Europa is nu van mij!" moet hij uitgeroepen hebben.

Zo vierden twee gezworen ideologische vijanden feest, na een bizarre onderhandelingsperiode die een schril contrast vormde met die met het Westen. Het was een staaltje van extravagante realpolitik. Deze bijzondere overwinning verschafte Stalin een broodnodige adempauze. Maar in juni 1941, toen de Duitsers de Sovjet-Unie binnenvielen, was de Sovjet-Unie nog niet gereed voor een totale oorlog. In 432 pagina’s wordt op deze manier in dit boek verslag gedaan van Ruslands Oorlog, een strijd om te overleven waar de Sovjet-Unie nog lang niet klaar voor was en waar zij een verschrikkelijke prijs voor zou betalen.

Zoals in het voorwoord staat: "Lang is deze geschiedenis in nevelen gehuld geweest, weinig bekend of begrepen in het Westen." Overy is er in geslaagd op indrukwekkende wijze verslag te doen van deze relatief onbekende strijd.