Aktion Reinhard

Generalgouvernement

De plek waar Aktion Reinhard plaatsvond, was het Generalgouvernement in Polen. Toen de Duitsers in september 1939 Polen hadden bezet, was het land in drie delen verdeeld: het westen werd geannexeerd bij het Duitse Rijk, het midden werd het Generalgouvernement en het oosten werd bezet door de Sovjet-Unie. Het door Duitsland geannexeerde deel van Polen werd ingedeeld in drie Gaue: Danzig-Westpreußen (Danzig-West-Pruissen), Wartheland en Oberschlesien (Opper-Silezië). Het grootste deel van het door de Duitsers bezette Polen bestond uit het Generalgouvernement. Dit grondgebied bestond aanvankelijk uit vier districten: het Warschau-, Radom-, Kraków- en Lublin-district. Nadat de Duitsers in juni 1941 de Sovjet-Unie binnenvielen, werd Galizien (Oost-Galicië of het Lvov-district) toegevoegd als vijfde district van het Generalgouvernement. Alhoewel het Generalgouvernement officieel niet tot het Duitse Rijk behoorde, stond het wel onder Duits burgerlijk bestuur. Aan het hoofd van deze bezettingsmacht stond Generalgouverneur Hans Frank.

Met de gecombineerde bezetting en annexatie van Polen ontstonden er enerzijds grote voordelen voor het Duitse bestuur. De Polen werden beschouwd als minderwaardig en konden massaal worden ingezet als goedkope arbeidskrachten. Anderzijds waren er opeens veel meer monden te voeden, moest men veel extra manschappen inzetten om de Poolse bevolking te onderdrukken en vielen er opeens ook ongeveer 2 miljoen Joden meer onder Duits bestuur. In Duitsland was men vanaf 1933 bezig geweest om de Joden uit de samenleving te verwijderen. Hun rechten werden ontnomen; ze werden onder druk aangezet om te emigreren en ze werden slachtoffer van geweld met de Kristallnacht in november 1938 als een (voorlopig) hoogtepunt. Het doel was om alle Joden uit de Duitse samenleving te verdrijven. De Joodse kwestie kwam met het aanbreken van de oorlog steeds hoger op de agenda van de nazi-leiders, maar op dat moment werd fysieke uitroeiing nog niet serieus overwogen.

In het deel van Polen dat door Duitsland geannexeerd was, leefden ongeveer 600.000 Joden. Net als in Duitsland moesten zij uit de samenleving verwijderd worden. Het was oorspronkelijk de bedoeling dat de Poolse Joden zouden worden gedeporteerd naar een aparte regio in Polen. Naast de Poolse Joden wilde men ook de niet-Joodse Polen verwijderen uit de geannexeerde gebieden en hervestigen in een aparte regio. De ruimte die door deze massale volksverhuizing zou ontstaan in het geannexeerde deel van Polen, zou vervolgens gebruikt worden voor de vestiging van Duitse kolonisten en Volksdeutscher, mensen van Duitse afkomst die voldeden aan de arische norm en buiten de vooroorlogse Duitse landgrenzen woonden. Dat betekende dus dat er drie migratiestromen op gang gebracht moesten worden: Duitse kolonisten en Volksdeutscher moesten zich vestigen in de nieuwe delen van het Duitse Rijk, terwijl Joden en Polen hiervandaan verwijderd moesten worden om zich te hervestigen in twee aparte gebieden. De totale operatie was in handen van SS-leider Heinrich Himmler, die tevens de functie van Reichskommissar für die Festigung Deutschen Volkstums (Rijkscommissaris voor de vestiging van het Duitse volk) vervulde.

Adolf Eichmann, één van Himmlers medewerkers, kwam in 1939 met het plan om de Joden uit het gehele Duitse Rijk te deporteren naar het meest onherbergzame deel van het Generalgouvernement: het Lublin-district. Mede doordat emigratie naar andere landen onmogelijk was geworden door het aanbreken van de oorlog werd dit plan goedgekeurd. Enkele duizenden Joden werden vervolgens gedeporteerd naar dit Joodse reservaat, maar het plan werd algauw stopgezet. Er waren namelijk grote problemen ontstaan bij het coördineren van de drie migratiestromen. Het grootste probleem voor Himmler was het zoeken naar huisvestiging voor de Volksdeutscher in het geannexeerde deel van Polen. Binnen anderhalf jaar arriveerden hier namelijk circa een half miljoen Duitsers om zich te vestigen. Honderdduizenden Joodse en niet-Joodse Polen werden van hun huizen en bezittingen beroofd om voor de nieuwe inwoners plaats te maken. Zij werden zelf gedumpt in het Generalgouvernement waar ze meestal aan hun lot over gelaten werden. Van de emigratie van Joden vanuit Duitsland voor 1939 hadden de nazi’s kunnen profiteren omdat deze Joodse emigranten over het algemeen welgesteld waren en men hun bezittingen had kunnen afnemen. Zowel het merendeel van de Joden als de niet-Joden in Polen waren daarentegen veel minder ruim bedeeld, of zelfs gewoon arm, zodat hier weinig te roven viel.

De door Himmler gecoördineerde migratiestromingen mondden uit in een chaos. Generalgouverneur Frank was er niet tevreden mee dat zijn district werd gebruikt als ‘raciaal vuilnisvat’. Frank beklaagde zich bij Hermann Göring, die als commissaris van het Vierjarenplan op dat moment nog Joodse aangelegenheden in zijn portefeuille had. Daarop besloot Göring per 24 maart 1940 alle ‘evacuaties’ naar het Generalgouvernement tot nader order te verbieden. In de Gau Wartheland was inmiddels in Lodz een Joods getto opgericht, zodat Gauleiter Arthur Greiser de Joden in zijn regio toch uit de samenleving kon verwijderen. Op 1 mei 1940 werd het getto van de buitenwereld afgesloten, zodat 163.177 mensen gevangen zaten. Gedurende de jaren 1941 en 1942 kwamen daar nog eens ongeveer 38.500 Joden bij. Ook in het Generalgouvernement werden in de periode tussen 1939 en mei 1941 getto’s opgericht voor Joden. Het getto in Warschau, het grootste in Europa, werd midden november 1940 hermetisch van de buitenwereld afgesloten. Op dat moment verbleven hier ongeveer 350.000 Joden. Andere getto’s werden enkele maanden later opgericht, zoals de getto’s van Kraków en Lublin die in het voorjaar van 1941 werden opgezet. In de getto’s leefden Joden onder erbarmelijke omstandigheden: overbevolking, voedseltekorten en slechte hygiënische omstandigheden maakten van het verblijf hier een hel. De sterftecijfers lagen hoog. De Joden die daartoe in staat geacht werden, moesten dwangarbeid verrichten voor de Duitsers. Weliswaar waren de nazi’s door de oprichting van getto’s in Polen in staat om Joden van de samenleving af te zonderen, kon men hen inzetten als goedkope werkkrachten en zorgden de hoge sterftecijfers ervoor dat er minder monden te voeden waren, maar het eindstadium van de oplossing van het Joodse vraagstuk was hiermee nog niet bereikt.

Definitielijst

Gau
Door de NSDAP ingesteld landsdistrict van het Duitse Rijk.
Gauleiter
Leider en vertegenwoordiger van de NSDAP in een Gau.
Generalgouvernement
Dat deel van het Poolse gebied dat sinds september 1939 door de Duitsers was bezet. Was een autonoom deel van Grossdeutschland. In augustus 1941 werd Oost-Galicië aan het Generalgouvernement toegevoegd. Het werd door uitsluitend Duitsers bestuurd onder leiding van Generalgouverneur Hans Frank. Het zou uiteindelijk een volwaardige Duitse provincie moeten worden bevolkt door Duitse kolonisten.
getto
Grotendeels van de buitenwereld afgescheiden stadswijk voor Joden. Het aanstellen van getto's had als doel om Joden uit het dagelijkse leven te weren. Vanuit getto's konden Joden bovendien gemakkelijker gedeporteerd worden naar de concentratie- en vernietigingskampen. Ook bekend als 'Judenviertel' ofwel 'Joodse wijk'.
nazi
Afkorting voor een nationaal socialist.
Rijkscommissaris
Titel van onder andere Arthur Seyss-Inquart, de hoogste vertegenwoordiger van het Duitse gezag tijdens de bezetting in Nederland.
Sovjet-Unie
Sovjet Rusland, andere naam voor de USSR.
Vierjarenplan
Duits economisch plan dat gericht was op alle sectoren van de economie waarbij de vastgestelde productiedoelen in 4 jaar gehaald moeten worden.
Volksdeutscher
Benaming voor etnische Duitsers buiten de grenzen van het Derde Rijk.

Pagina navigatie

Afbeeldingen


Polen onder Duitse bezetting.
(Bron: Uitgeverij Het Spectrum)


Reichsführer-SS Heinrich Himmler (links) en Generalgouverneur Hans Frank.
(Bron: Publiek Domein)


Joden onder bewaking van Duitse soldaten in het getto van Warschau.
(Bron: USHMM / Publiek Domein)


Voetgangersbrug die twee delen van het getto van Lodz met elkaar verbindt.
(Bron: Publiek Domein)

Informatie

Artikel door:
Kevin Prenger
Geplaatst op:
05-10-2006
Laatst gewijzigd:
04-04-2016
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

Categorieën


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2017
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.