Wannseeconferentie

In het jaar 1941 was de massamoord op Joden dus al volop gaande. Rond het eind van dat jaar waren tevens verschillende experimenten met vergassingen succesvol gebleken. Toch was er op dat moment nog geen sprake van een allesomvattend plan om alle Europese Joden uit te roeien. Het betrof voornamelijk nog afzonderlijke initiatieven die weliswaar werden uitgevoerd met toestemming of goedkeuring van bovenaf, maar die nog niet deel uitmaakten van één groot alomvattend plan. De eerste stap tot een dergelijk plan was al gezet toen Rijksmaarschalk Hermann Göring op 31 juli 1941 aan Reinhard Heydrich de opdracht gaf “om alle noodzakelijke voorbereidingen te treffen […] voor de totale oplossing van de Joodse kwestie binnen de invloedssfeer van Duitsland in Europa.” Hiermee gaf hij Heydrich en zijn baas Heinrich Himmler de volmacht om zorg te dragen voor de Endlösung der Judenfrage. Het is niet waarschijnlijk dat op dat moment daarmee al de totale uitroeiing van de Joden in Europa bedoeld werd. Mogelijk nam Hitler dit definitieve besluit pas in december 1941, na de Japanse aanval op Pearl Harbor op 7 december en de Duitse oorlogsverklaring aan de Verenigde Staten op 11 december. Nu Duitsland in oorlog was met zowel de Sovjet-Unie als de Verenigde Staten vormden de Joden – als vermeende vijfde colonne van het kapitalisme en het communisme – volgens nazi-normen een nog groter gevaar. Ook het uitblijven van succes bij het veroveren van Moskou in november en december kan meegespeeld hebben, omdat hiermee de hoop op een snelle overwinning op de Sovjet-Unie verdween. Plannen om de Joden naar de kampen in Siberië te deporteren waren daarom op de korte termijn niet haalbaar.

Eén dag na de Duitse oorlogsverklaring aan de Verenigde Staten hield Hitler een toespraak in de Rijksdag waarin hij volgens Joseph Goebbels forse uitspraken deed over het Jodenvraagstuk . “De Führer heeft ten aanzien van de Joodse kwestie besloten om schoon schip te maken”, zo schreef de propagandaminister in zijn dagboek. “Hij had voorspeld dat de Joden vernietigd zouden worden als ze ooit opnieuw een wereldoorlog zouden ontketenen. Dit was niet slechts loze praat. We zien ons nu geconfronteerd met een wereldoorlog; de noodzakelijke consequentie is de vernietiging van de Joden.” Hans Frank, de gouverneur van het Generalgouvernement, was ook aanwezig bij de toespraak van Hitler. Op 16 december 1942 hield hij zelf in Krakow een toespraak voor zijn medewerkers waarin hij verklaarde dat hij wilde dat de Joden uit het Generalgouvernement gedeporteerd zouden worden.“Maar wat moet er met de Joden gebeuren? […], zo vroeg hij zich openlijk af. “In Berlijn is ons verteld: waarom zouden we ons deze moeilijkheden op de hals halen? In het Oostland of in het Rijkscommissariaat kunnen we niets met ze beginnen. Liquideer ze zelf maar! […] We moeten de Joden uitroeien, waar we ze maar vinden en waar het kan, om het staatsbestel ook hier te handhaven. […] Het Generalgouvernement moet Jodenvrij worden, evenals het Rijk dat is.”

Historici blijven lichtelijk verdeeld over de vraag wanneer besloten werd tot de uitroeiing van alle Europese Joden, maar zijn het erover eens dat dit besluit niet genomen werd op de Wannseeconferentie. De uitgenodigde nazifunctionarissen waren niet hoog genoeg in rang of gemachtigd om tot een dergelijk belangrijk besluit te komen. Een dergelijke beslissing moet genomen zijn door Hitler of op zijn minst eerst door hem zijn goedgekeurd. Al voordat hij aan de macht kwam, was het Jodenvraagstuk één van zijn belangrijkste speerpunten en met het aanbreken van een wereldoorlog lag niets een radicale oplossing nog in de weg. Himmler voerde in december 1941 meerdere gesprekken met Hitler, waarvan helaas geen notulen gemaakt zijn, maar waar het Jodenvraagstuk zeker ter sprake kwam. “Joodse vraagstuk - ausrotten [uitroeien] als partizanen”, zo noteerde de SS-leider na een gesprek met Hitler op 18 december in zijn bureauagenda.

Ondanks dat we waarschijnlijk nooit helemaal zeker kunnen weten wanneer precies het besluit werd genomen om alle Europese Joden te vermoorden, was 1942 het jaar waarin de vernietigingskampen operationeel werden en waarin de deportatie en uitroeiing van Joden niet langer bestond uit afzonderlijke initiatieven, maar uit een algemeen beleid dat gecoördineerd werd door de Schutzstaffel. Tot dusver hadden de verschillende partij- en overheidsinstanties elkaar veelvuldig in de weg gezeten bij de behandeling van het Jodenvraagstuk. Een goed voorbeeld daarvan is het conflict tussen gouverneur Hans Frank en de Schutzstaffel dat speelde sinds Joden uit het Rijk werden gedeporteerd naar het Generalgouvernement. Frank maakte hiertegen bezwaar omdat hij niet wilde dat zijn domein werd gebruikt als “raciale vuilnisbelt”. Ook de relatie tussen het Reichssicherheitshauptamt en het ministerie van Binnenlandse Zaken verliep moeizaam omdat het onduidelijk was wie de bevoegdheid had over Joden van gemengd ras. Om voor betrokken partij- en overheidsinstanties duidelijkheid te scheppen over de Endlösung, competentiegeschillen op te lossen en verantwoordelijkheden te stroomlijnen, organiseerde Heydrich de Wannseeconferentie. Dus niet om het besluit te nemen tot de uitvoering van de Endlosüng, want dat was al gebeurd.

Definitielijst

communisme

Politieke stroming, ontstaan uit het werk das Kapitaal van Karl Marx, geschreven in 1848, als een reactie op de door Marx omschreven klassenstrijd tussen de arbeiders (het proletariaat) en de bourgeousie. Volgens Marx zouden de arbeiders via een revolutie de macht overnemen van de welgestelde klasse. De communistische stroming streeft naar een ideale situatie waarin de productie- en consumptie middelen gemeenschappelijke eigendom van de staatsburgers zijn. Dit zou een einde aan armoede en ongelijkheid moeten maken (communis = gemeenschappelijk).

Endlösung

Eufemistische term, letterlijk eindoplossing, waarbij met oplossing bedoeld werd de oplossing voor het Jodenprobleem zoals dat door de nationaal-socialisten was geconstateerd. De Endlösung zou uiteindelijk vorm krijgen in de pogingen van de nazi's om het gehele Joodse volk in Europa uit te roeien in speciaal daarvoor ingerichte vernietigingskampen.

Führer

Duits woord voor leider. Hitler was gedurende zijn machtsperiode de führer van nazi-Duitsland.

Generalgouvernement

Dat deel van het Poolse gebied dat sinds september 1939 door de Duitsers was bezet. Was een autonoom deel van Grossdeutschland. In augustus 1941 werd Oost-Galicië aan het Generalgouvernement toegevoegd. Het werd door uitsluitend Duitsers bestuurd onder leiding van Generalgouverneur Hans Frank. Het zou uiteindelijk een volwaardige Duitse provincie moeten worden bevolkt door Duitse kolonisten.

invloedssfeer

Gebied waar een staat veel invloed kan laten gelden, meestal onder stilzwijgende goedkeuring van andere staten.

nazi

Afkorting voor een nationaal socialist.

Rijksdag

Duitse regeringsgebouw in Berlijn.

Sovjet-Unie

Sovjet Rusland, andere naam voor de USSR.

Wannseeconferentie

Een conferentie aan de Wannsee (20 januari 1942) waarbij de Nazi's definitieve afspraken maakten over de uitroeiing van de joden in Europa (Endlösung).