Seyss-Inquart, Arthur

Laatste bezettingsjaar

Op 6 juni 1944 landden geallieerde troepen op de stranden van Normandië en werd een begin gemaakt met de bevrijding van West-Europa. Op 25 augustus werd Parijs bevrijd en kort daarna, op 4 september 1944, Antwerpen. Omdat ze dachten dat de geallieerden ook zeer spoedig Nederland zouden binnendringen, brak paniek uit onder de bezetters en de collaborateurs in Nederland. Seyss-Inquart kondigde op 4 september de noodtoestand af, wat de paniek alleen maar verder aanwakkerde. Op dinsdag 5 september, tegenwoordig bekend als “Dolle Dinsdag”, vluchtten Nederlandse collaborateurs massaal naar het oosten, terwijl de rest van Nederland zich alvast opmaakte om de bevrijders feestelijk te onthalen. Weliswaar zetten Amerikaanse troepen op 12 september voet op Nederlandse bodem en werd Maastricht gedurende de volgende twee dagen bevrijd, maar voor het overgrote deel van Nederland lag er nog een zeer zwaar half jaar in het vooruitzicht voordat de bevrijding kwam.

De bezettingsmacht had zich buitengewoon geërgerd aan de uitbarsting van blijdschap die zich had voorgedaan toen gedacht werd dat de bevrijding op komst was. Nederland hoefde na de Duitse overwinning niet langer te rekenen op een bevoorrechte positie in het Nieuwe Europa. Het was definitief afgelopen met de pogingen van Seyss-Inquart om Nederland te winnen voor het nationaalsocialisme. Zowel de invloed van de Wehrmacht als die van de SS op het bezettingsbeleid groeide. Nederlandse mannen werden door het Duitse leger gedwongen verdedigingslinies aan te leggen en tijdens razzia’s in de grote steden in het westen en in de Noordoostpolder werden 120.000 mannen opgepakt voor de Arbeitseinsatz in Duitsland. Al sinds mei 1940 waren Nederlanders naar Duitsland gestuurd om daar het tekort aan arbeidskrachten aan te vullen. Tussen 1940 en 1944 zijn ongeveer 387.000 Nederlandse mannen in Duitsland tewerkgesteld, vaak in de oorlogsindustrie. Dit gebeurde onder aanvoering van Generalbevollmächtigter für den Arbeitseinsatz Fritz Sauckel, maar met medewerking van het rijkscommissariaat van Seyss-Inquart. Niet alleen arbeidskrachten, maar ook materialen werden na september 1944 in steeds grotere aantallen afgevoerd naar Duitsland. Zelfs hele fabrieken en haveninstallaties werden ontmanteld zodat de inventaris en materialen in Duitsland gebruikt konden worden. Deze plundering was al eerder op kleinere schaal begonnen. Onder andere de eigendommen van Joden en andere “vijanden van de staat” werden in beslag genomen. Daarbij werd door het rijkscommissariaat samengewerkt met de Einsatzstab Rosenberg, een organisatie die zich onder andere bezighield met het toe-eigenen van Joodse huisraad in België, Nederland en Frankrijk voor gebruik door het nazibestuur in Oost-Europa.

De geallieerde landing in Normandië en de daaropvolgende geallieerde overwinningen vormden een nieuwe motivatie voor het Nederlandse verzet. Höhere SS und Polizeiführer Hanns Rauter greep terug op totale terreur om het verzet te onderdrukken. Daarbij maakte hij gewillig gebruik van het in de zomer van 1944 door Hitler uitgevaardigde Niedermachungsbefehl. Daarin werd verklaard dat gearresteerde verzetleden niet langer het recht hadden op een strafproces: verzetsmensen die bij hun arrestatie bewapend waren, mochten ter plaatse worden geëxecuteerd of overgedragen aan de Sicherheitspolizei. Seyss-Inquart was van de keiharde repressie van het verzet op de hoogte en gaf er meestal zijn instemming aan, al moet daarbij opgemerkt worden dat hij enkele keren het aantal ter dood veroordeelden terugbracht. Zijn rol bij de represaillemaatregel na de onbedoelde aanslag op Rauter in de nacht van 6 op 7 maart 1945 is niet helemaal duidelijk. Volgens SS-Brigadeführer Eberhard Schöngarth, de Befehlshaber der Sicherheitspolizei und des SD in Nederland vanaf 1 juni 1944, gaf Seyss-Inquart hem het bevel tot het executeren van 200 Todeskandidaten (ter dood veroordeelde gevangenen die in leven gehouden werden totdat er een geschikt moment werd gevonden om hen te executeren). Seyss-Inquart beweerde dat dit bevel niet van hem was, maar van Heinrich Himmler. Die had hem de opdracht gegeven 500 gevangenen dood te schieten. Uiteindelijk zouden als represaille op de aanslag op Rauter 274 Nederlanders worden geëxecuteerd.

Behalve de sterk opgevoerde Arbeitseinsatz en de totale terreur van de SS liet vooral de Hongerwinter grote wonden na. Seyss-Inquart was in belangrijke mate betrokken bij het ontstaan van deze voedselcrisis. De aanloop naar de Hongerwinter begon toen de Nederlandse regering in Londen op 17 september 1944 opriep tot een algehele spoorwegstaking ter ondersteuning van operatie Market Garden. Het doel van deze geallieerde operatie die plaatsvond van 17 tot 25 september was om vanaf de Nederlandse zuidgrens door te stoten naar Arnhem om vervolgens Duitsland binnen te trekken. De spoorwegstaking zou de Duitse oorlogsinspanningen moeten belemmeren. Tot verbazing van de Duitsers werd er aan de oproep massaal gehoor gegeven. Ook nadat de geallieerden er niet waren geslaagd om Arnhem te bevrijden, ging de staking door tot de bevrijding van Nederland in mei 1945. De bezetter trof maatregelen en haalde spoorwegpersoneel uit Duitsland zodat het goederentransport naar het Rijk doorgang kon vinden. Al het overige treinverkeer werd hieraan opgeofferd. Als represaille besloot Seyss-Inquart daarbovenop de binnenscheepvaart stil te leggen. Hiermee wilde hij de bevolking en de stakers onder druk zetten. Het dichtbevolkte westen raakte daardoor afgesneden van de voedsel- en brandstoftoevoer. Dat vormde een breuk met het beleid dat Seyss-Inquart voorheen voerde. Hij had ernaar gestreefd de voedselvoorziening in Nederland op orde te houden. Toen Hermann Göring als gevolmachtigde voor het Vierjarenplan in augustus 1942 een miljoen ton groenten van landbouwers in Nederland had geëist, had de rijkscommissaris daaraan niet toegegeven. Niet-eetbare producten als landbouwzaden, riet en stro en de voorraden koffie, thee en rijst werden wel in grote aantallen aan Duitsland geleverd.

De scheepsblokkade werd na zes weken opgeheven, maar uit angst dat hun schepen gevorderd zouden worden en door de geallieerden zouden worden beschoten, weigerden schippers om weer aan het werk te gaan. Pas nadat Seyss-Inquart zijn volledige medewerking aan hen had toegezegd, kwam het scheepsverkeer tijdelijk op gang. In december begon het echter te vriezen en raakten zowel de kanalen en rivieren als het IJsselmeer onbevaarbaar. Het zou tot half februari duren voordat het scheepverkeer weer op gang kwam. De gevolgen waren die winter groot voor de bevolking in het dichtbevolkte westen van Nederland. Stadsbewoners trokken massaal naar het platteland om aan voedsel te komen. Om zichzelf in die koude winter te verwarmen werden zelfs meubels opgestookt. Door het weinige en eenzijdige voedsel en de verslechterde hygiënische omstandigheden braken ziekten als hongeroedeem, tuberculose en schurft uit. Onder kinderen kwam veel dysenterie en difterie voor. Meer dan 200.000 mensen moesten wegens ondervoeding in een ziekenhuis worden behandeld. Geschat wordt dat tussen de 20.000 en 22.000 mensen omkwamen door ondervoeding, ziekte en uitputting. De voedselsituatie was in de rest van Nederland veel minder nijpend; het zuiden was bevrijd en in het bezette noorden en oosten zorgden boerderijen voor de voedseltoevoer.

Hoewel Seyss-Inquart een belangrijk aandeel had gehad in de ontstane voedselcrisis, deed hij meerdere pogingen om de situatie te verbeteren. Zo gaf hij bijvoorbeeld, terwijl zijn scheepvaartembargo nog van kracht was, duizenden mannen toestemming om vanuit het westen het IJsselmeer over te steken om daar aardappels te rooien en toen de Centrale Keukens in januari door hun voedselvoorraad heen waren, liet hij per trein aardappelen aanvoeren naar het westen. Op 30 april 1945 overlegde hij met Walter Bedell Smith, de stafchef van geallieerd opperbevelhebber Dwight Eisenhower, over de voorwaarden voor een wapenstilstand. Er werd ook overeenstemming bereikt over geallieerde voedseldroppings vanuit de lucht. In die tijd liet Seyss-Inquart zijn gematigde kant weer zien; hij overlegde niet alleen met de geallieerden, maar weigerde ook Hitlers Nero-bevel van 19 maart 1945 uit te voeren. Dit bevel hield in dat de (industriële) infrastructuur volgens de tactiek van de verschroeide aarde vernietigd had moeten worden.

Naar de buitenwereld toe toonde Seyss-Inquart zich die laatste dagen voor de ondergang van het Derde Rijk nog een vastberaden voorvechter van Duitsland, trouw aan Adolf Hitler die op 30 april zelfmoord gepleegd had in zijn bunker in Berlijn. Op 2 mei 1945 werd zijn reactie op de dood van de Duitse dictator gepubliceerd in het Algemeen Handelsblad. “Wij bevinden ons thans in een verbitterde strijd”, aldus de rijkscommissaris. “In dezen strijd is onze eerste soldaat en voorvechter gevallen. Laat onze vijanden triomfeeren en meenen ons te hebben overweldigd. Thans, na den heldendood van onzen Führer, zullen wij nooit ophouden te strijden. Wij gelooven aan Duitschland. Eerst dan, wanneer wij onze vrijheid hebben gewonnen, zullen wij met vechten ophouden. Omfloers het beeld van den Führer met rouw. Brengt hem bloemen die ons leven weer trotsch en het leven waard heeft gemaakt.” Het waren loze woorden, want twee dagen later, op 4 mei 1945, accepteerde Field Marshal Bernard Montgomery de capitulatie van de Wehrmacht in Noordwest-Europa. Een dag later vonden in hotel De Wereld in Wageningen onderhandelingen plaats over de capitulatie van de Duitse troepen in Nederland. De daaropvolgende dag, 6 mei, ondertekende Generaloberst Johannes Blaskowitz de capitulatie van zijn troepen in Nederland. Op 7 mei ondertekende Generaloberst Alfred Jodl uit naam van de Duitse regering de onvoorwaardelijke overgave van alle Duitse troepen; voor middernacht op 8 mei moesten alle vijandelijkheden gestaakt zijn. De oorlog in Europa was voorbij.

Definitielijst

Arbeitseinsatz
Gedwongen tewerkstelling in Duitsland. Circa 11 miljoen Europese burgers werden in dit kader opgeroepen om dwangarbeid te verrichten in het Derde Rijk. Niet te verwarren met de Arbeidsdienst, een organisatie opgericht als nationaal-socialistisch vormingsinstituut voor Nederlandse jongeren.
capitulatie
Overeenkomst tussen strijdende partijen met betrekking tot de overgave van een land of leger.
Führer
Duits woord voor leider. Hitler was gedurende zijn machtsperiode de führer van nazi-Duitsland.
geallieerden
Verzamelnaam voor de landen / strijdkrachten die vochten tegen Nazi-Duitsland, Italië en Japan gedurende WO 2.
Hongerwinter
Benaming voor de winter van 1944–1945 in Nederland. Noord Nederland was nog niet bevrijd van de Duitse bezetting en werd geteisterd door een stagnerende energievoorziening, voedseltekorten en een zeer koude winter.
operatie Market Garden
Codenaam voor gecombineerde land- en luchtaanvallen van de geallieerden in de regio Eindhoven, Arnhem en Nijmegen van 17 tot 26 september 1944.
razzia
Georganiseerde drijfjacht op een groep mensen. Dat konden joden zijn, maar ook onderduikers of andere groeperingen.
rijkscommissaris
Titel van onder andere Arthur Seyss-Inquart, de hoogste vertegenwoordiger van het Duitse gezag tijdens de bezetting in Nederland.
spoorwegstaking
Deze werd op 17 september 1944 via de radio afgekondigd en ingewilligd door het Nederlandse spoorwegpersoneel. De spoorwegstaking diende ter ondersteuning van het geallieerde plan Market Garden. Nadat de geallieerde luchtlandingsactie mislukt was hielden de arbeiders de staking vol tot aan de bevrijding.
tactiek van de verschroeide aarde
De methode waarbij bij het terugtrekken alles wordt vernietigd wat de vijand maar van nut zou kunnen zijn.
Vierjarenplan
Duits economisch plan dat gericht was op alle sectoren van de economie waarbij de vastgestelde productiedoelen in 4 jaar gehaald moeten worden.

Pagina navigatie

Afbeeldingen


Hanns Rauter, verantwoordelijk voor de SS en het politie-apparraat in Nederland.


Voedseltocht tijdens de hongerwinter op 1 april 1945, ergens tussen Utrecht en Amsterdam.
(Bron: ANP Fotoarchief)


Voedseldropping in de omgeving van Delft, 29 april 1945. Met gejuich werden de Lancaster bommenwerpers ontvangen.
(Bron: ANP Fotoarchief)

Informatie

Artikel door:
Kevin Prenger
Geplaatst op:
13-08-2008
Laatst gewijzigd:
20-08-2012
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

Categorieën


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2018
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.