Lichte kruisers van de Java-klasse

Om als geallieerde strijdkrachten gezamenlijk tegen de Japanse invasies in het Verre Oosten te kunnen optreden werd het ABDACOM (American, British, Dutch and Australian Command) opgericht op 28 december 1941. ABDACOM ging op 2 februari 1942 over tot het oprichten van een Allied Striking Force. Deze striking force bestond uit geallieerde oorlogsschepen die de taak kregen de Japanse invasievloten te stoppen. Hr. Ms. Java, onder bevelvoering van Kapitein ter zee Ph.B.M. van Straelen maakte deel uit van dit aanvalseskader onder commando van de Nederlandse Schout bij Nacht Karel Doorman.

De eerste actie van de Allied Striking Force waar de Java bij betrokken was, was die in de Gaspar Straten, de naast elkaar liggende zeestraten tussen de eilanden Banka en Billiton ten oosten van Sumatra. Hierbij wilden de geallieerden een Japanse invasievloot onderscheppen die vanuit de Zuid Chinese Zee onderweg was om zuid Sumatra, met de rijke olievelden rond de hoofdstad Palembang, te bezetten. Het geallieerde eskader bestond uit de Nederlandse lichte kruisers Hr.Ms. De Ruyter (Schout bij Nacht Doorman`s vlaggenschip), Tromp en Java, de Britse zware kruiser Exeter en de lichte Australische kruiser Hobart. De kruisers werden beschermd door vier Nederlandse en vier Amerikaanse torpedobootjagers. Tijdens een nachtelijke passage van de Stolzestraat liep de Nederlandse torpedoboot jager Hr. Ms. van Ghent op een rif en moest verlaten en vernield worden. Tegen de middag van 15 februari werd het geallieerde eskader aangevallen door Japanse vliegtuigen en zonder dekking van eigen jachtvliegtuigen was de Allied Striking Force kansloos. Onder zware bommenregens werden de schepen van de bondgenoten terug gedreven naar Java. Zuid Sumatra en Palembang werden reeds op 16 februari door de Japanners bezet.

Drie dagen na de vlucht uit de Gaspar Straten werd een kleine Japanse invasievloot verkend die op weg was om Bali te bezetten. Bali was belangrijk voor de geallieerden omdat zich op dit eiland een vliegveld bevond. Als dit in Japanse handen zou vallen, zou Soerabaja, de belangrijkste marinehaven, binnen het vliegbereik van Japanse vliegtuigen komen. Doorman`s aanvalseskader was echter verspreid over verschillende havens op Java. Daarom werd besloten de Japanners aan te vallen in verschillende aanvalsgolven. Terwijl de Japanse invasie op Bali bijna afgerond was, op de zuidoost kust van het eiland, viel Schout bij Nacht Doorman als eerste de begeleidende Japanse torpedobootjagers Asashio en Oshio aan met de kruisers De Ruyter en Java. Met hun 15cm kanonnen namen zij de vijandelijke schepen onder vuur in de eerste fase van de Slag in Straat Badoeng maar richtten geen schade aan.

De beide kruisers gingen verder in noordelijke richting zodat de torpedojagers Hr. Ms. Piet Hein, USS Pope en USS John D. Ford een torpedo aanval konden doen. In het gevecht dat volgde werd de Piet Hein tot zinken gebracht en werden de beide Amerikaanse schepen verdreven. De De Ruyter en de Java hadden hun noordelijke koers aangehouden op zoek naar andere vijandelijke schepen. Zij kwamen de volgende morgen onverrichter zake terug in Soerabaja. De tweede geallieerde aanvalsgolf werd ook afgeslagen door de Japanse schepen die versterking hadden gekregen van nog twee torpedobootjagers namelijk de Michishio en de Arashio. In dit gevecht werd de Nederlandse kruiser Tromp zo zwaar beschadigd dat zij voor reparaties uit moest wijken naar Australië. Bali werd bezet en het vliegveld kwam ongeschonden in Japanse handen.

Op 25 februari 1942 werd ABDACOM ontbonden omdat de Amerikanen, Britten en Australiërs de strijd tegen de Japanners als verloren beschouwden. Wel bleven de geallieerde schepen die aanwezig waren in Java ter plaatse maar nu onder bevel van de Nederlandse Vice-Admiraal Conrad Helfrich. Hij deelde de schepen op in een Westelijke- en een Oostelijke Striking Force. De Oostelijke Striking Force opereerde vanuit Soerabaja en bestond uit de Nederlandse lichte kruisers Hr.Ms. De Ruyter en Java, de zware Britse kruiser Exeter, de zware Amerikaanse kruiser Houston en de lichte Australische kruiser Perth. De kruisers zouden beschermd worden door de Nederlandse torpedobootjagers van de Admiralenklasse Hr. Ms. Kortenaer, Witte de With en Banckert en de oude Amerikaanse destroyers USS Paul Jones, Alden, Edwards en Ford. Hr. Ms. Banckert kon echter niet meer ingezet worden omdat zij de dag ervoor zwaar beschadigd raakte bij een Japanse luchtaanval op Soerabaja.

Al op 23 februari had een grote Japanse invasie vloot Balikpapan, oost Borneo, verlaten en was op weg richting oost Java. Verder was een kleinere vijandelijke vloot verkend ter hoogte van Malakka en er werd aangenomen dat deze schepen onderweg waren naar het westen van Java. In de nacht van 25 op 26 februari ging het oostelijke aanvalseskader op zoek naar de Japanners maar zonder resultaat. Het volledige ontbreken van luchtverkenning was hier zeker mede debet aan.

Definitielijst

ABDACOM

Afkorting voor "American, British, Dutch and Australian Command". Dit was de samenvoeging van de strijdkrachten van de Verenigde Staten, Groot Britannië, Nederland en Australië in het Verre Oosten aan het einde van 1941 met als doel een gebundelde strijd tegen de Japanse invasies. Dit samenwerkend commando werd opgericht op 28 december 1941 en stond onder bevel van de Britse General Archibald Wavell. Het is nooit tot een echte samenwerking gekomen omdat de ondergeschikte bevelhebbers van de verschillende deelnemende naties nooit onder zijn bevel kwamen te staan, maar onder het bevel vanhun eigen legerleiding bleven functioneren. Nadat men de stirjd tegen Japan als verloren moest beschouwen met het verlies van Singapore, Nederlands-Indië en de Filippijnen, werd ABDACOM op 25 februari 1942 weer opgeheven.

geallieerden

Verzamelnaam voor de landen / strijdkrachten die vochten tegen Nazi-Duitsland, Italië en Japan gedurende WO 2.

invasie

Gewapende inval.

kruiser

Snelvarend oorlogsschip van 8000-15000 ton, geschikt voor diverse taken als verkenning, verkenningsafweer en konvooibescherming.

torpedo

Oorlogswapen, met van een explosieve lading voorzien sigaarvormig lichaam met een voortstuwings- en besturingsmechanisme, bestemd om na lancering via het water zijn weg te zoeken naar vijandelijke schepen en deze door een onderwaterexplosie uit te schakelen.