Het 'Englandspiel'

Gevolgen

Het einde van het Englandspiel

Op 20 november kwamen zij aan in Bern. Generaal Aleid van Tricht, de militair attachť in Zwitserland, verstuurde vanuit het consulaat een bericht naar Londen. In dit uitgebreide telegram verklaarden Ubbink en Dourlein dat de hele organisatie in Duitse handen was. Het vermoeden werd geuit dat Bingham een verrader was. Kolonel Matheus de Bruijne hechtte vertrouwen aan het telegram en was er nu van overtuigd dat er iets mis was. Zijn Britse collega Bingham deelde deze mening niet. Op 16 december bereikten Dourlein en Ubbink Spanje. Zij stelde hier een rapport op voor Jan Somer, hoofd van het Bureau Inlichtingen. Op 1 februari 1944 arriveerden zij via Gibraltar in Londen. Daar werden zij gearresteerd door de SOE op verdenking van verraad. Zij werden uitgebreid ondervraagd. Ubbink sprak zichzelf een aantal malen tegen, omdat bepaalde details hem niet meer helder voor de geest stonden. Dat maakte hem in de ogen van de Britten verdacht. Ook het feit dat zij partij trokken voor Frans van Bilsen wekte argwaan. In Londen was men juist namelijk kort tevoren gewaarschuwd voor deze persoon, omdat men hem er van verdacht voor de Duitsers te werken. Dit was niet waar, maar desondanks zou het hem toch fataal worden toen hij op 19 januari 1944 werd geliquideerd door leden van een verzetsgroep uit Venlo. In Londen werd ondertussen door kolonel De Bruijne een plan gemaakt om de gevangengenomen agenten te bevrijden uit Haaren, maar dat getuigde volgens de Nederlandse historicus Loe de Jong meer van schuldbesef dan van realiteitszin.

Op 23 mei 1944 werden Dourlein en Ubbink geÔnterneerd in de Brixton gevangenis. Kolonel de Bruijne en Prins Bernhard pleitten bij de Britten voor hun vrijlating. Half juni 1944 werden zij vrijgelaten. Callin Gubbins, de leider van de SOE, bood daarna zijn excuses aan voor hun behandeling. Zij werden door de Nederlandse marinestaf gedegradeerd: Dourlein van sergeant tot korporaal en Ubbink van luitenant tot sergeant, omdat zij niet meer in het veld opereerden. Ubbink verliet daarop de marine en werd stuurman bij de koopvaardij. Dourlein werd boordschutter op een Lockheed Hudson van het No. 320 (Dutch) Squadron.

Op 5 februari 1944 bleek het de Duitsers dat de Britten op de hoogte waren van het Englandspiel. De agent Garrelt van Borssum Buisman van het Bureau Inlichtingen, werd toen gearresteerd in Amsterdam. Hij had een aantal oude berichten bij zich. Daarvoor al hadden de Duitsers een dergelijk vermoeden, toen de berichten die zij via de verschillende radiolijnen van het Spiel ontvingen nietszeggend werden. Op 1 april 1944 verstuurde Giskes het ongecodeerde bericht via 10 radiolijnen, waarmee hij het spiel officieel beŽindigde.

"To [the SOE section chiefs] Messrs Blunt, Bingham and Successors Ltd. You are trying to make business in Netherlands without our assistance. We think this rather unfair in view of our long and successful co-operation as your sole agent. But never mind whenever you will come to pay a visit to the Continent you may be assured that you will be received with the same care and result as all those who you sent us before. So long."

Giskes wilde in de boodschap in eerste instantie ook aangeven dat de gevangen agenten nog in leven waren, maar dat werd hem verboden door zijn superieuren. Het telegram was gericht aan Blizard. Blizard was inmiddels echter gepromoveerd en Bingham was overgeplaatst naar AustraliŽ. De leiding over de Dutch Section was nu in handen van Major Richard Dobson.

Na het debacle van het Englandspiel werd het MVT opgeheven. De taken van deze organisatie werden overgenomen door het in maart 1944 opgerichte Bureau Bijzondere Opdrachten (bbo) en het Bureau Inlichtingen.

Het lot van de agenten

In de nacht van 22 op 23 november 1943 ontsnapten nog eens drie agenten uit Haaren. Het ging hier om Wegner, Van Rietschoten en van der Giessen. Na de tweede ontsnapping werd de verantwoordelijkheid voor de agenten aan Schreieder ontnomen en toegewezen aan SS-SturmbahnfŁhrer Erich Deppner, leider van de Sd-afdeling Gegnerbekšmpfung, die was belast met de strijd tegen het verzet. Deppner liet direct alle nog resterende gevangenen overplaatsen naar de strafgevangenis in Assen. Lauwers, Jordaan, Terwindt, Van der Reyden en Terlaak bleven op aandrang van Schreieder achter in Haaren, omdat zij nodig waren voor het Englandspiel. Terlaak werd in mei 1944 alsnog getransporteerd naar het huis van bewaring in Assen.

Wegner probeerde na zijn ontsnapping Zwitserland te bereiken. Hij werd hierbij echter gehinderd door het feit dat de illegaliteit hem weinig hulp verschafte. Omdat het Nederlandse verzet uit Londen bericht had gekregen de organisatie niet meer te vertrouwen, was men zeer huiverig om Wegner te helpen. Hij wist de Nederlands-Belgische grens nog wel over te steken, maar in Luik werd hij in december 1943 gearresteerd door de Duitsers. De eveneens ontsnapte Van Rietschoten en Van der Giessen stelden een rapport op dat Londen in mei 1944 bereikte via de BBO-agent Bob Celosse. Zij wilden naar Spanje toe en benaderden hiervoor een verzetsgroep. Zij kwamen helaas in contact met de pas door Giskes aangeworven V-mann Christiaan Lindemans. Lindemans speelde de twee agenten in Duitse handen. Op 5 mei 1944 werden zij gearresteerd, zogenaamd bij een controle en opnieuw naar Haaren gebracht. Deppner verordonneerde dat Van der Giessen en van Rietschoten moesten worden doodgeschoten. Op 10 juni werden zij door twee leden van de SD vlak buiten Kamp Haaren geŽxecuteerd.

Eind april 1944 werden de gevangenen overgeplaatst van Assen naar de gevangenis in Rawitsch (het huidige Rawicz, Polen) in Opper-SileziŽ. Arie Mooy, Jacob Bakker, Humphrey Macarť, Felix Ortt, Frederik Rouwerd, Herman Parlevliet en Charles Pouwels werden hier op 30 april 1944 gefusilleerd. Begin september 1944 werden de meeste overgebleven agenten, samen met zeven Britse commandoís, getransporteerd naar het concentratiekamp Mauthausen in Oostenrijk. Een paar bleven er achter in Rawitsch. De naar Mauthausen getransporteerden werden ingedeeld bij het Kommando dat belast was met het naar boven dragen van de steenblokken die afkomstig waren uit de steengroeve. Het werd echter al snel duidelijk dat het niet de bedoeling was dat de gevangenen dit werk zouden overleven. In tegenstelling tot de andere kampgevangenen, kregen zij geen draagbeugel, waardoor zij de steenblokken van meer dan 40 kilo met hun blote handen moesten vervoeren. Zodra zij een misstap maakten of een steenblok lieten vallen werden zij zwaar mishandeld door de SS-bewakers. Zij kregen ook niets te eten. Een aantal personen werd lukraak doodgeschoten. Na de eerste dag waren er al 19 personen uit de oorspronkelijke groep van 47 overleden. De overlevenden werden in de avond van 7 september geŽxecuteerd. De lijken werden verbrand in het crematorium. Als doodsoorzaak werd "op de vlucht doodgeschoten" genoteerd. Wat er met de overige gevangenen is gebeurd, bleef lang onduidelijk. In sommige gevallen blijft het nu ook nog gissen. Jan Kist is hoogstwaarschijnlijk doodgeschoten in Rawitsch, maar het is niet duidelijk wanneer. Ernst de Jonge overleed op 3 september 1944 in Rawitsch. De officiŽle overlijdensplaats en -datum van Herman Overes zijn niet bekend. Mogelijk stierf hij in het kamp Gross-Rosen. Toon van Steen overleed op 31 december 1944 In Mauthausen.

Trix Terwindt werd in mei 1944 overgebracht naar RavensbrŁck. Hier kwam zij in het nacht und nebel-blok. Zij verzwakte ziender ogen. In februari 1945 werd zij getransporteerd naar Mauthausen. Eind april 1945 werden de vrouwelijke gevangenen overgedragen aan het Rode Kruis. Jordaan, Lauwers en Van der Reyden werden in september 1944 vanuit Haaren via kamp Vught op transport gesteld naar het Konzentrationslager Sachsenhausen in Duitsland. Lauwers werd later op transport gesteld naar het buitenkamp Rathenow. Hier werd hij op 26 april 1945 bevrijd door het Rode Leger. Jordaan werd overgeplaatst naar het buitenkamp Briesen. In februari 1945 werd hij op transport gesteld naar Mauthausen. Hier zou hij op 3 mei 1945, op 26-jarige leeftijd, overlijden. Van der Reyden zou de oorlog overleven.

Slachtoffers

Over het aantal slachtoffers van het Englandspiel is nog enige discussie. Loe de Jong heeft het over 130 doden en over 200 personen die werden gearresteerd. De Duitsers spraken zelf over meer dan 400 arrestaties. Meerdere verzetsorganisaties konden worden geÔnfiltreerd als gevolg van het Spiel. Het ging hier onder meer om de Groep Van Gruting/Anquin, Groep Vorrink en Dienst-Wim en de sabotagegroep Pahud. Er vonden in totaal 95 droppings plaats gedurende het Spiel. 570 containers, 15.000 kg explosieven, 800 stenguns, 60 brenguns, 2300 pistolen, 50.000 stuks aan munitie, 8000 handgranaten, 75 zenders en 450.000 gulden aan contanten vielen als gevolg daarvan in Duitse handen.

Definitielijst

Bureau Bijzondere Opdrachten (bbo)
Opgericht op 15 maart 1944 als opvolger van de MID (Militaire Inlichtingen Dienst). Belangrijkste contactorgaan met de Special Forces.
Englandspiel
Het spel (hoe ironisch dat ook mag klinken) van spionage en contra-spionage dat gevoerd werd tussen de Britse Special Operations Executive (SOE) en de Nazi's. Dit 'spel' kostte om en nabij de 54 geallieerde spionnen het leven.
Mauthausen
Plaats in Oostenrijk waar de naziís van 1938 tot 1945 een concentratiekamp gevestigd hadden.
nacht und nebel
Nacht und Nebel (NN), oftewel Nacht en Nevel, was een speciale strafklasse die de 'Chef des Oberkommando der Wehrmacht' veldmaarschalk Wilhelm Keitel in opdracht van Adolf Hitler tijdens de Tweede Wereldoorlog liet instellen om verzetsmensen spoorloos te laten verdwijnen.
Rode Leger
Leger van de Sovjetunie.
SOE
Special Operations Executive. Britse organisatie uit WO II die zich bezig hield met geheime operaties en spionage. Een van zeven geheime organisaties die door de Britse regering tijdens WO II in Engeland werd opgericht.

Pagina navigatie

Afbeeldingen


Het Huis van Bewaring te Assen
(Bron: Arnold Paslthe)


Plaquette op het terrein van het Concentratiekamp Mauthausen geeft de plaats aan waar de as begraven ligt van 40 Nederlandse en 7 Britse geheim agenten, veelal opgepakt tijdens het Englandspiel, die in het kamp zijn vermoord op 6 en 7 september 1944.
(Bron: Traces of War)


Op 7 september 1965 is een groep nabestaanden van Nederlanders die het slachtoffer zijn geworden van het 'Englandspiel' naar het voormalige concentratiekamp Mauthausen gevlogen om aanwezig te zijn bij de onthulling van een eenvoudige gedenksteen ter nagedachtenis aan deze agenten.
(Bron: ANP PHOTO (1965)/Foto:Andre Van Der Heuvel)


Plaquette op Landgoed Clingendael in Den Haag, waar de SOE-agent agent Jordaan en verzetsman Boellaard op 14 mei 1942 verhoord werden door Heinrich Himmler.
(Bron: Wikimedia Commons)

Informatie

Artikel door:
Wesley Dankers
Geplaatst op:
12-10-2016
Laatst gewijzigd:
23-07-2017
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

CategorieŽn


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2018
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.