Klingelhöfer, Woldemar

Van Moskou naar Kassel

Inhoudsopgave

Inleiding

Van 15 september 1947 tot 10 april 1948 stonden in Neurenberg 24 mannen terecht voor de misdaden die zij als leiders van de Einsatzgruppen hadden gepleegd. Deze eenheden van de SS hadden vanaf 1941 aan het Oostfront op grote schaal massa-executies uitgevoerd. Hun slachtoffers waren ‘vijanden’ van het Rijk, in het bijzonder Joden, zowel volwassen mannen als vrouwen en kinderen. Onder de aangeklaagden in Neurenberg waren verschillende opleidingsniveaus en beroepsgroepen vertegenwoordigd. De meerderheid had een juridische opleiding genoten, maar onder hen waren ook een tandarts, een architect en een koelkastverkoper. De meest opvallende beroepsachtergrond was die van Woldemar Klingelhöfer. Hij had voor de oorlog gewerkt als operazanger. In dit artikel wordt geprobeerd een verklaring te vinden voor zijn opmerkelijke levenspad, dat hem van de concertzaal bracht naar de ‘killing fields’ van het Oostfront.

Jeugdjaren

Toen Woldemar Karl Julius Nikolai Klingelhöfer op 4 april 1900 in Moskou geboren werd, was tsaar Nicolaas II nog aan de macht in Rusland. In de toekomstige hoofdstad maakte het gezin Klingelhöfer onderdeel uit van de Duitse gemeenschap. Woldemar was één van de drie kinderen van begraafplaatsdirecteur Hans Klingelhöfer en zijn echtgenote Toni Klingelhöfer Tölke. Tijdens de Eerste Wereldoorlog vocht Rusland mee aan de zijde van de geallieerden en in 1915 werd de familie Klingelhöfer vanwege hun vijandelijke Duitse afkomst verbannen. Roerige jaren volgden voor Rusland. De Russische Revolutie leidde in 1917 tot de troonsafstand van de tsaar en de oprichting van de door de communisten bestuurde Sovjet-Unie in 1922. De Klingelhöfers keken vanuit Duitsland met lede ogen toe hoe het Rusland dat zij kenden voorgoed veranderde. In april 1915 had het gezin zich gevestigd in Kassel, waar Woldemar zijn middelbare schoolopleiding vervolgde. In Moskou had hij op het aan de Peter-und-Paul-Kirche verbonden Duitse gymnasium gezeten en in Kassel studeerde hij op het Wilhemsgymnasium waar hij in 1919 slaagde voor zijn eindexamen.

Klingelhöfers studie was kortstondig onderbroken door dienst in het Keizerlijke leger. Van 29 juni 1918 tot 7 december 1918 maakte hij in de rang van Pionier onderdeel uit van het Pionier Ersatz Bataillon 11. Hij was gestationeerd in Silezië en spendeerde de laatste oorlogsmaanden in een niet-gevechtsrol. De gruwelijke ervaringen van de soldaten in de loopgraven gingen aldus aan hem voorbij, maar de Duitse nederlaag van 11 november zal voor hem als nationalistische Duitser een schokkende ervaring zijn geweest. Zijn nationalistische inborst kwam na de oorlog naar voren door zijn aansluiting bij de Offiziers-Kompanie Kassel, een uit oud-militairen bestaande paramilitaire eenheid, die door de overheid in Kassel ingezet werd bij de bestrijding van communistische groeperingen in de tumultueuze jaren 1918-1920. Klingelhöfer was naar eigen zeggen in 1919 binnen dit Freikorps betrokken bij het neerslaan van stakingen en opstanden van communisten in de deelstaat Thüringen. Daarnaast was hij tot 1923 ook lid van de Jungdeutsche Orden, een op de Teutoonse ridderorde geïnspireerde paramilitaire jeugdbeweging. Van 5 juni tot 24 juli 1921 maakte hij verder onderdeel uit van het Selbstschutz-Bataillon Wolf, een eenheid van de bewapende burgerbescherming in Opper-Silezië. Voor zijn inzet binnen het bataljon werd hij onderscheiden met de Schlesischer Adler II. Klasse.

Operazanger en SS’er

Terwijl het Duitse politieke klimaat in de loop van de jaren 20 in rustiger vaarwater terecht kwam, wijdde Klingelhöfer zich aan een zangcarrière. Hij volgde zanglessen aan de hogeschool in Kassel en aansluitend in Berlijn. Om zijn studie te financieren werkte hij in 1924 driekwart jaar als leerling op een bank in Kassel. In 1924 en 1925 reisde hij met een gezelschap door het land als concertzanger. Daarna studeerde hij verder om in 1928 het staatsdiploma voor zangleraar te verkrijgen. Hoewel hij niet langer actief deelnam aan de politieke strijd, hield hij zich in 1929 en 1930 wel bezig met het in het Duits vertalen van een in het Russisch geschreven politiek boek, getiteld "Der Kampf der dunklen Mächte" (de strijd van donkere machten). Deze antisemitische publicatie was geschreven door de rechts-nationalistische Russische politicus Nikolai Yevgenyevich Markov, die lid was van de Staatsdoema en van 1910 tot 1917 leiding gaf aan de monarchistische, ultrarechtse politieke partij CPH (Unie van het Russische Volk). Het boek was een betoog over de "vijandelijkheden tegen de mensheid van het Jodendom, in het bijzonder in Rusland" van het jaar 0 tot 1917. Ook was het gekant tegen de vermeende ondermijnende invloed van de vrijmetselarij op de Russische samenleving. Na de Oktoberrevolutie van 1917 in zijn vaderland emigreerde Markov naar Duitsland, waar hij een supporter zou worden van de nazi’s en waar zijn door Klingelhöfer vertaalde boek in 1935 werd uitgegeven. Op 25 april 1945 overleed hij in Wiesbaden op 79-jarige leeftijd.

In 1929 verkreeg Klingelhöfer de Duitse nationaliteit. Van augustus 1932 tot januari 1933 was hij opnieuw als operazanger verbonden aan een reizend gezelschap. Op privévlak was hij inmiddels getrouwd met de op 14 oktober 1899 geboren Adele Reetze uit Koburg met wie hij vier kinderen zou krijgen: drie jongens en een meisje. Al deze persoonlijke gegevens – plus zijn lengte van 1,81 meter, schoenmaat 42½ en hoofdomvang van 56 cm – werden zorgvuldig genoteerd in zijn personeelsdossier van de SS. Al in de zomer van 1932 had hij zich bij de SS aangemeld, bij de SS-Sturm 7/I/35 in Kassel, maar zijn werk als reizend operazanger was ertussen gekomen. Na zijn terugkeer in Kassel in januari 1933 meldde hij zich opnieuw aan, waarna hij op 1 februari 1933 als SS-Anwärter (aspirant-lid) werd toegelaten tot de Allgemeine-SS met lidmaatschapsnummer 52.744. Met zijn "overwegend noordse" afkomst en "soldateske" persoonlijkheid voldeed hij aan de toelatingseisen. Op 30 november 1934 werd hij in betaalde dienst genomen. In hetzelfde jaar volgde overplaatsing naar Sturm 1/I/35. Eerder al, op 1 juni 1930, was hij lid geworden van de NSDAP met partijnummer 258.951. Naar eigen zeggen sloot hij zich aan bij de nazipartij om het bolsjewisme te bestrijden.

Bij de SD

Na een vaste dienstbetrekking als operazanger bij de staatsopera van Kassel in 1933 en 1934 moest Klingelhöfer, vanwege stemproblemen, zijn zangcarrière opgeven. Op aanraden van een vriend solliciteerde hij bij de Sicherheitsdienst (SD) in Kassel. Weliswaar had hij geen enkele ervaring met inlichtingenwerk en veiligheidszaken, maar met zijn hogere opleiding, kennis van de Russische taal en politieke overtuiging was hij een bruikbare kandidaat voor de organisatie, die zich na Hitlers machtsovername in januari 1933 onder andere bezighield met het vergaren van informatie over politieke tegenstanders in binnen- en buitenland. Begin 1935 werd hij aangenomen door de SD in Kassel. Vanwege "zijn vooropleiding en veelzijdige talent" was hij "in de meeste werkgebieden van de SD inzetbaar", aldus een notitie in zijn personeelsdossier. In lijn met het onderwerp van het door hem vertaalde boek zou hij tot 1 juni 1936 leiding geven aan de afdeling die zich bezighield met de vrijmetselarij en marxisme. "Hij heeft zich tijdens deze tijd tot één van de beste en betrouwbaarste medewerkers […] ontwikkeld," zo luidde zijn lovende beoordeling, "zodat de leider van het bureau hem in zijn afwezigheid als zijn plaatsvervanger kon aanwijzen."

Promotie voor Klingelhöfer volgde in de vorm van zijn benoeming tot chef van de afdeling II/2 in Kassel (Deutsche Lebensgebiete), die zich bezighield met binnenlandse aangelegenheden. "Hij leidde de afdeling met grote bedachtzaamheid, ervaring en kundigheid", aldus zijn beoordeling. "K. is een open, eerlijke en betrouwbare persoonlijkheid. Met zijn medewerkers onderhoudt hij een uitgesproken kameraadschappelijke verhouding." Wat betreft politieke kleur en wereldbeschouwing werd hij zonder meer betrouwbaar geacht. Een pluspunt voor de antireligieuze SS was dat hij uit de evangelische kerk was getreden, zoals hij op 17 juni 1937 doorgaf. Voortaan gaf hij aan niet tot een religie te behoren en noemde hij zich Gottglaubig, een eufemisme van de nazi’s voor personen die de kerk verlaten hadden. In 1938 werd vastgesteld dat hij geen "opvallende neigingen en zwakten" had, zoals alcoholisme, waardoor niets hem in de weg stond om carrière te maken. In 1937 werd hij benoemd tot leider van de afdeling III C (Kultur, cultuur). Overeenkomstig zijn carrièresprongen binnen de Kasselse SD werd hij van 1935 tot 1941 meermaals in rang bevorderd: van Unterscharführer op 15 februari 1935 tot Sturmbannführer op 3 januari 1941. Het enige minpunt dat Klingelhöfer meermaals moest uitleggen aan zijn superieuren was dat hij niet in het bezit was van het SA-Sportabzeichen. Het behalen van deze sportmedaille was voor hem niet mogelijk, omdat zijn arts hem na ernstige pleuritis alle sportieve beweging verboden had.

Definitielijst

Bataillon
Maakte meestal deel uit van een Regiment en bestond meestal uit een aantal Kompanien. In theorie bestond een Bataillon uit 500 - 1.000 man.
Eerste Wereldoorlog
Ook wel Grote Oorlog genoemd, conflict dat ontstond na een groei van het nationalisme, militarisme en neo-kolonialisme in Europa en waarbij twee allianties elkaar bestreden gedurende een vier jaar durende strijd, die zich na een turbulent begin, geheel afspeelde in de loopgraven. De strijdende partijen waren Groot-Brittannië, Frankrijk, Rusland aan de ene kant (de Triple Entente), op den duur versterkt door o.a. Italië en de Verenigde Staten, en Duitsland, Bulgarije, Oostenrijk-Hongarije en het Ottomaanse Rijk aan de andere kant (de Centrale Mogendheden of Centralen). De strijd werd gekenmerkt door enorme aantallen slachtoffers en de inzet van vele nieuwe wapens (vlammenwerpers, vliegtuigen, gifgas, tanks). De oorlog eindigde met de onvoorwaardelijke overgave van Duitsland en zijn bondgenoten in 1918.
Freikorps
Duitse paramilitaire groepen die vlak na de Eerste Wereldoorlog opgericht werden vanuit voormalige frontsoldaten. Deze groepen werden veelal vernoemd naar hun commandant. Freikorpsen vormden de basis voor de latere Sturmabteilung (SA).
geallieerden
Verzamelnaam voor de landen / strijdkrachten die vochten tegen Nazi-Duitsland, Italië en Japan gedurende WO 2.
Kompanie
Maakte meestal deel uit van een Bataillon of een Abteilung en bestond uit een aantal Züge. In theorie bestond een Kompanie uit 100 - 200 man.
nazi
Afkorting voor een nationaal socialist.
Revolutie
Meestal plotselinge en gewelddadige ommekeer van bestaande (politieke) verhoudingen en situaties.
Sicherheitsdienst (SD)
De nationaal-socialistische inlichtingen en (contra)spionagedienst van de SS.
Sovjet-Unie
Sovjet Rusland, andere naam voor de USSR.

Pagina navigatie

Afbeeldingen


Portretfoto van Woldemar Klingelhöfer uit zijn personeelsarchief van de SS.
(Bron: Bundesarchiv)


"Der Kampf der dunklen Mächte", het door Klingelhöfer vertaalde Russische boek.


Nikolai Yevgenyevich Markov, de auteur van het boek, in 1913.
(Bron: Wikimedia Commons)

Informatie

Artikel door:
Kevin Prenger
Geplaatst op:
15-04-2018
Laatst gewijzigd:
18-04-2018
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

Categorieën


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2018
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.