Operatie Barbarossa, de Duitse invasie van de Sovjet-Unie

Hitler's 'kruistocht tegen het bolsjewisme' kende een uiterst succesvolle beginfase. Door de toegepaste Blitzkrieg-tactieken waren de Duitsers in de eerste drie weken van Operatie Barbarossa maar liefst 600 kilometer doorgedrongen op het grondgebied van de Sovjet-Unie. Wit-Rusland was zo goed als geheel veroverd en grote delen van de Baltische staten en de Oekraïne waren eveneens onder de voet gelopen. De Wehrmacht was er in geslaagd het eerste verdedigingsechelon van het Rode Leger te verpulveren. Het merendeel van het Westelijk Front was omsingeld ten westen van Minsk en de voorhoede van Heeresgruppe Mitte had de oevers van de Dnjepr inmiddels bereikt. Tijdens de wanhopige defensieve gevechten had het Rode Leger tenminste 747.870 slachtoffers geïncasseerd, waarvan 588.598 doden, gewonden en vermisten. Bovendien waren er 10.180 tanks en 3.995 gevechtsvliegtuigen verloren gegaan.

Onvolledige overwinning
Maar ondanks de uitermate succesvolle beginfase begonnen zich de eerste twijfels te ontwikkelen bij het Duitse opperbevel. Hoewel een aanzienlijk aantal Sovjetsoldaten krijgsgevangen werd genomen, vochten anderen zich letterlijk dood. Dit was de Wehrmacht nog niet eerder overkomen. Tijdens de veldtocht in het westen tegen de West-Europese democratieën een jaar eerder vochten de Duitsers tegen een vijand die de wil niet had zich tot het uiterste te blijven verzetten. Nu vocht het echter tegen een tegenstander die door het communistische regime gedwongen werd tot het bittere einde toe te strijden.

Ten tweede lag de Wehrmacht na drie weken strijd achter op zijn tijdschema, vooral in de Oekraïne. Evenmin was het merendeel van het Rode Leger verslagen zoals was voorzien. De Duitse inlichtingendiensten waren er niet in geslaagd een juist beeld te geven van de Sovjet-troepenconcentraties. Steeds maar weer opnieuw doken nieuwe Sovjetformaties op naarmate de Duitsers verder doordrongen in de Sovjetachterhoede. Het Duitse opperbevel had een ernstige misrekening gemaakt over de hoeveelheid troepen die de Sovjet-Unie kon inzetten.

Ten derde verliep de opmars van de drie legergroepen niet gelijk. Heeresgruppe Nord en Heeresgruppe Mitte waren veel verder opgerukt dan Heeresgruppe Süd en in de door de Duitsers ondoordringbaar geachte Pripjatmoerassen begon het 5e Leger uitvallen te ondernemen tegen de flanken van Fedor von Bocks's Heeresgruppe Mitte en Gerd von Rundstedt's Heeresgruppe Süd. Als deze situatie zich voort zou zetten kon Adolf Hitler's voorgenomen strategie om direct naar Leningrad en Moskou op te rukken wel eens niet ten uitvoer gebracht kunnen worden en zouden de aanvalsplannen moeten worden aangepast.

Tenslotte begonnen ook de eerste logistieke problemen te ontstaan. Het Sovjetwegennet was veel minder ontwikkeld dan het wegennet in Frankrijk een jaar eerder, waardoor de voorhoede van de Duitse pantserspitsen niet op tijd bevoorraad konden worden. De aanvoerlijnen waren bovendien kwetsbaar voor uitvallen van ontsnapte Sovjetsoldaten. De breedte van de spoorlijnen verschilde van die in West-Europa, waardoor de Duitsers afhankelijk waren van buitgemaakt Sovjet-spoormaterieel. Deze moeilijkheden zouden later ontaarden in een ware nachtmerrie voor de Duitse bevoorradingstroepen, maar vooralsnog waren de problemen redelijk te overzien.

De Duitse bezettingspolitiek
In het spoor van de reguliere Duitse gevechtsformaties volgden de Einsatzgruppen, de moordcommando's van het Derde Rijk. Deze richtten ware bloedbaden aan onder de Joodse bevolking in het onder de voet gelopen gebied. Sovjet-krijgsgevangenen werden nauwkeurig ondervraagd en onder druk gezet om politieke commissarissen en leden van de Communistische Partij in hun gelederen aan te wijzen. Deze werden door de Wehrmacht overgedragen aan de SS voor standrechtelijke executie. De overige krijgsgevangenen werden eveneens aan hun lot overgelaten in de overvolle krijgsgevangenkampen. Het Duitse opperbevel had in haar planning nauwelijks tot geen rekening gehouden met de gigantische massa's krijgsgevangenen, wat tot gevolg had dat deze niet of nauwelijks verzorgd werden. In de broeiende zomerhitte van 1941 stierven daardoor grote aantallen Sovjetsoldaten van honger en dorst, terwijl onverzorgde wonden en epidemieën spoedig hun tol gingen eisen; het aantal doden kreeg hierdoor een monsterachtige dimensie.

De Duitse bezettingsmacht zaaide ook dood en verderf onder de burgerbevolking. Hoewel de Duitsers in de Oekraïne en in de Baltische staten aanvankelijk als bevrijders van het juk van het stalinisme werden binnengehaald, werd spoedig de ware aard van de Duitse bezetter duidelijk. Hitler beschouwde niet alleen de Joden als minderwaardige mensen, ook de slavische bevolking werd door de nazi's bestempeld met de nazi-term 'Untermensch'. Het waren echter niet alleen de nazi's die zich schuldig maakten aan oorlogsmisdaden. Ook de Sovjets martelden en executeerden krijgsgevangengenomen Duitse militairen en piloten. Het gegeven dat de Sovjets geen voorzieningen hadden om krijgsgevangenen onder te brengen, deels omdat de frontlinie zich in een rap tempo in oostelijke richting verplaatste, maakt deze toestanden enigszins begrijpelijk, maar mag toch zeker niet dienen als een excuus. Het werd stilaan duidelijk dat de Duits-Russische oorlog een ideologische botsing was, waarbij door beide strijdende partijen ongekende wreedheden werden begaan.

Maatregelen van het Sovjetbewind
Operatie Barbarossa kwam aan als een mokerslag voor Stalin en zijn handlangers. Wat de Sovjetdictator gehoopt had te voorkomen was een huiveringwekkende werkelijkheid geworden. Toen duidelijk geworden was dat de verdedigingsplannen hadden gefaald, begon Stalin met het nemen van drastische maatregelen.

Op 23 juni 1941 werd Stavka (SGK= Stavka Glavnokogo Komandovania) geïnstalleerd, het hoofdkwartier van het opperbevel, een raad die het hoogste orgaan werd van de Sovjet-strijdkrachten en die de verantwoording kreeg voor het nemen van belangrijke strategische beslissingen. De leden van Stavka bestonden uit een militaire tak (Georgy K. Zhukov, Kliment E. Voroshilov, Semyon M. Budenny, N.G. Kuznetsov) en een politieke tak (Joseph V. Stalin en Vyacheslav M. Molotov), voorgezeten door de voormalig Volkscommisaris van Defensie, maarschalk Semyon M. Timoshenko. De Generale Staf werd ondergeschikt gemaakt aan Stavka en had de taak deze te voorzien van adviezen.

De meest verstrekkende maatregel die genomen werd was de vorming van een oorlogskabinet, het zogenaamde Staatsverdedigingscomité (GKO= Gosudarstvenny Komitet Oboroni) op 30 juni 1941. Het GKO had de bevoegdheid alle werkzaamheden te coördineren van alle regeringsinstanties en instituten, inclusief Stavka en de Generale Staf. De eerste leden van het GKO waren naast Joseph V. Stalin: Vyacheslav M. Molotov, Lavrenty P. Beria en G.M. Malenkov.

Doordat de Duitsers een gigantische bres hadden geslagen in de Sovjetverdediging kwamen de belangrijkste industriegebieden in gevaar. In deze industriegebieden vond ook de productie van wapens plaats en het GKO besloot dat de fabrieken, inclusief de arbeiders moesten worden geëvacueerd naar de Oeral en Siberië, buiten het bereik van de Luftwaffe. Tegelijkertijd werden reservisten door de gehele Sovjet-Unie opgeroepen om nieuwe eenheden te formeren. Stalin zag in tegenstelling tot Hitler al in een vroeg stadium in dat dit een totale oorlog was, waarbij het uiterste werd gevraagd van zowel militairen als burgers.

Het GKO besloot het opperbevel in zekere mate te decentraliseren door het enorme front te verdelen in drie hoofdsectoren, elk onder een eigen commando. Maarschalk Kliment E. Voroshilov werd belast met het bevel over de Noordwestelijke Sector, met inbegrip van de Baltische Vloot en de Noordelijke Vloot. Maarschalk Semyon K. Timoshenko werd chef van de Westelijke Sector en maarschalk Semyon M. Budenny van de Zuidwestelijke Sector, de Zwarte Zeevloot inbegrepen. Er werden eveneens voorbereidingen getroffen voor een overgang naar een systeem van kleine legers, bestaande uit maximaal vijf of zes divisies. Toen deze maatregelen tenslotte waren genomen, verbeterde de reactiesnelheid in hoge mate, grotendeels doordat het commando op korpsniveau, tussen divisie en leger, werd uitgebannen.

Vanwege het grote aantal Sovjetsoldaten dat zich had overgegeven besloot Stalin ook de macht van de politieke commissarissen opnieuw uit te breiden. Deze voor het merendeel niet-militair geschoolde commissarissen kregen weer dezelfde bevoegdheden als militaire commandanten. De terreur bereikte een nieuw dieptepunt toen uit omsingeling ontsnapte Sovjetsoldaten werden opgepakt, ondervraagd en in sommige gevallen werden geëxecuteerd door de NKVD, omdat zij zich niet tot het einde toe hadden verzet.

Stalins radiotoespraak
Op 3 juli 1941 sprak Stalin voor het eerst zijn natie toe in een korte radio-toespraak. Hij deed een beroep op de vaderlandsliefde van de bevolking van de Sovjet-Unie en sprak nauwelijks over het communistische ideaal. Stalin riep op tot genadeloze maatregelen tegen deserteurs en paniekzaaiers. Krijgsraden moesten onverwijld iedereen berechten, die door paniek of lafheid de verdediging van de Sovjetstaat hinderde, ongeacht de positie of rang van de verdachte. Vervolgens gaf Stalin instructies voor het ten uitvoer brengen van de 'tactiek der verschroeide aarde'. Er mocht voor de vijand niet één locomotief, niet één wagon, geen pond brood en geen liter olie overblijven. Alle waardevolle goederen moesten worden afgevoerd naar het achterland en bezittingen die niet konden worden weggevoerd, moesten worden vernietigd. Tenslotte deed Stalin een beroep op de bevolking in de inmiddels door de Duitsers onder de voet gelopen gebieden. Stalin riep op tot het voeren van een meedogenloze partizanenstrijd. Stalin's radiotoespraak had een enorme uitwerking op de nerveuze en veelal angstige en verbijsterde bevolking van de Sovjet-Unie.

Ondertussen begonnen Groot-Brittannië en de Sovjet-Unie toenadering tot elkaar te zoeken. Winston Churchill schreef Stalin een brief en de Britse ambassadeur in Moskou Stafford Cripps voerde gesprekken met Stalin en V.M. Molotov, waarin de eerste basis werd gelegd voor de Geallieerd-Russische Alliantie. Daar stond tegenover dat het aantal bondgenoten van Duitsland toenam. In het uiterste noorden probeerden de Finnen het in de Winteroorlog verloren gegane gebied te heroveren, terwijl Roemenië in het zuiden oprukte door Moldavië. Maar ook Hongarije verklaarde de Sovjet-Unie de oorlog, terwijl Benito Mussolini ook zijn steentje wilde bijdragen aan de 'Kruistocht tegen het bolsjewisme'. De Hongaren stuurden drie zwak uitgeruste divisies naar het Oostfront, terwijl de Italianen een heel expeditieleger naar de Sovjet-Unie stuurden. Deze troepen werden alle ingedeeld bij Heeresgruppe Süd.

Naarmate de Duitsers verder doordrongen in het Russische achterland nam de lengte van de frontlinie toe. Er ontwikkelden zich nieuwe gevechten toen de Duitsers in aanraking kwamen met het tweede verdedigingsechelon van het Rode Leger. Heeresgruppe Nord rukte gestaag op naar Leningrad (zie: Slag om Leningrad), Heeresgruppe Mitte koerste in de richting van Smolensk (zie: Slag om Smolensk), met de bedoeling om door te stoten naar Moskou, terwijl Heeresgruppe Süd zware tegenstand ondervond van het Zuidwestelijk Front, wat uiteindelijk zou ontaarden in een verandering in het Duitse aanvalsplan (zie: Slag om Kiev). Vooralsnog leek het er echter op dat niets en niemand de Duitse oorlogsmachine kon stoppen, maar de vraag was voor hoe lang nog?

Definitielijst

Blitzkrieg

De Nederlandse betekenis van dit Duitse woord is 'bliksemoorlog'. Zeer snel verlopende veldtocht. In tegenstelling tot een loopgravenoorlog is de Blitzkrieg erg snel en beweeglijk. Lucht- en grondstrijdkrachten werken nauw samen. Voor het eerst toegepast door de Duitsers (september 1939 in Polen)

democratie

Letterlijk: demos (volk) kratein (regeert). Democratie is een bestuursvorm waar de regering door een meerderheid van het volk gekozen wordt en waarbij het volk de leiders op het rechte pad houdt door de mogelijkheid deze regering weg te sturen als een meerderheid van het volk het niet meer eens is met de regering.

divisie

Bestond meestal uit tussen de een en vier Regimenten en maakte meestal deel uit van een Korps. In theorie bestond een Divisie uit 10.000 - 20.000 man.

Einsatzgruppen

Speciale eenheden samengesteld uit verschillende SS en politiediensten onder supervisie van het Reichssicherheitshauptamt (RSHA). Einsatzgruppen werden ingezet tijdens de Duitse invasie van Polen in 1939 en tijdens operatie Barbarossa in 1941. Deze eenheden hadden in 1939 de opdracht om de Poolse intelligentsia te elimineren. In de Sovjet-Unie werden Einsatzgruppen ingezet om diverse politieke en raciale vijanden van het Rijk, waaronder joden, zigeuners en communisten, te executeren. In de Sovjet-Unie vormden de activiteiten van de Einsatzgruppen het gruwelijke begin van de uiteindelijke Endlösung.

Heeresgruppe

Was de grootste Duitse grondformatie en was direct ondergeschikt aan het OKH. Bestond meestal uit een aantal Armeen met weinig andere direct ondergeschikte eenheden. Een Heeresgruppe opereerde in een groot gebied en kon een paar 100.000 man groot worden.

Luftwaffe

Duitse luchtmacht.

maarschalk

Hoogste militaire rang, legeraanvoerder.

nazi

Afkorting voor een nationaal socialist.

NKVD

Benaming van de veiligheidsdienst van de Sovjetunie ten tijde van WO II.

oorlogsmisdaden

Misdaden die in oorlogstijd worden begaan. Vaak betreft het hier misdaden van militairen ten opzichte van burgers.

Rode Leger

Leger van de Sovjetunie.

Sovjet-Unie

Sovjet Rusland, andere naam voor de USSR.

stalinisme

Periode uit de geschiedenis van de Sovjetunie waarin Stalin de onbetwiste leider was. Het regime was totalitair. Persoonsverheerlijking, terreur van de geheime politie, zuiveringen, liquidaties en een overtrokken chauvinisme waren kenmerken van het Stalinisme. Vele Oost-Europese landen namen na de oorlog deze vorm van dictatuur over.

Stavka

Het opperbevel van de Russische strijdkrachten in WO II, voorgezeten door Stalin.

totale oorlog

Een oorlog waarbij ook de burgerbevolking betrokken is en waarin alles in dienst is gesteld van de oorlogsvoering.

Untermensch

In de nazifilosofie in tegenstelling tot de Übermensch de mens met de meest negatieve geestelijke en lichamelijke eigenschappen.