Operatie Barbarossa, de Duitse invasie van de Sovjet-Unie

Operatie Barbarossa is misschien wel één van de meest tot de verbeelding sprekende gebeurtenissen uit de krijgsgeschiedenis. De Duitse invasie van de Sovjet-Unie was in ieder geval de grootst opgezette militaire operatie tot dan toe. Meer dan 3.000.000 Duitse soldaten, verdeeld over drie legergroepen rukten op 22 juni 1941 op in oostelijke richting met de opdracht het Rode Leger voor eens en voor altijd van de aardbodem weg te vagen.

In de jaren twintig had Adolf Hitler in zijn politieke testament Mein Kampf al aangegeven dat Duitslands ultieme doel in het oosten lag. Daar zou volgens Hitler genoeg ruimte (Lebensraum) zijn om de Duitse bevolking in al zijn behoeften te voorzien. Daar kwam nog eens bij dat Hitler het communisme beschouwde als zijn aartsvijand. Hij verkondigde dat het communisme deel uitmaakte van een internationale Joodse samenzwering. Het was Hitler's intentie dat de oorlog tegen de Sovjet-Unie de grootste vernietigingsoorlog moest worden sinds mensenheugenis. Deze doelstelling werd bekrachtigd door het beruchte Kommissarbefehl waarin opdracht werd gegeven tot de onmiddellijke executie van gevangengenomen Sovjetcommissarissen. Bovendien voerde Hitler het argument aan dat de Sovjet-Unie de Conventies van Genève en van Den Haag niet had ondertekend, waardoor Duitse militairen een vrijbrief kregen voor het op grote schaal plegen van oorlogsmisdaden, zonder verantwoording aan militaire rechtbanken te hoeven afleggen.

Hitlers persoonlijke veldtocht

De moorddadige doelstellingen van Operatie Barbarossa waren duidelijk uiteengezet, dit in tegenstelling tot de militaire doelen. Het ontbrak de Wehrmacht namelijk aan een strategisch einddoel. In de marsorders van Operatie Barbarossa werd alleen maar melding gemaakt van de noodzaak om de Sovjetstrijdkrachten te vernietigen. Er bestond echter onduidelijkheid over het geografische einddoel. Hierdoor ontstonden onzekerheden over de te voeren strategie tussen Hitler enerzijds en de generale staven van het OKW (het Oberkommando der Wehrmacht) en het OKH (Oberkommando des Heeres) anderzijds. Ook de bevelhebbers te velde, die in feite het beste overzicht hadden op de strategische situatie konden zich moeilijk vinden in de hen aangewezen opdrachten en lagen in de loop van de campagne met Hitler én met de generale staven overhoop. Op die manier creëerde Adolf Hitler wellicht doelbewust onzekerheden en rivaliteit tussen de betrokken organen en bevelhebbers. Operatie Barbarossa was duidelijk zijn persoonlijke veldtocht. Dit zou steeds duidelijker aan het licht gaan komen naarmate de oorlog met de Sovjet-Unie voortduurde.

Joseph V. Stalin had de onvermijdelijke confrontatie tussen de twee totalitaire staten juist willen voorkomen. Het Molotov-Ribbentrop Pact van augustus 1939 had bij Stalin de illusie gewekt dat hij de Sovjet-Unie buiten de oorlog kon houden. In geheim toegevoegde protocollen werd Oost-Europa verdeeld tussen Duitsland en de Sovjet-Unie. Duitsland had in de veldtocht tegen Polen in september 1939 de kastanjes uit het vuur gehaald, waarna het Rode Leger Oost-Polen binnenviel en zijn deel had opgeëist. Terwijl Hitler ervan verzekerd was dat de Sovjet-Unie zich niet zou mengen in een oorlog tegen Frankrijk en Groot-Brittannië richtte Stalin zijn ogen op de Baltische staten en Finland, die in de geheime clausules aan de invloedssfeer van de Sovjet-Unie waren toegewezen. In Estland, Letland en Litouwen werden Sovjetgarnizoenen en -marinebases gevestigd, maar Finland was niet bereid toe te geven aan de Sovjeteisen om een dergelijke regeling overeen te komen en gebiedsafstand te doen. Daardoor ontstond een militair conflict in december 1939, dat bekend werd als de Winteroorlog.

Blamage voor het Rode Leger

Het Rode Leger viel met een overmacht aan manschappen en materieel het nietige Finland aan. De uitstekend getrainde Finse troepen wisten de Sovjets echter te overklassen door het toepassen van guerrillatactieken, waarbij skibrigades in de besneeuwde bossen de gemotoriseerde colonnes van de Sovjets in stukken hakten (tactiek van de motti’s) en vernietigden. De verliezen aan Sovjetzijde waren desastreus en in januari 1940 werden er reorganisaties doorgevoerd in de Sovjetbevelvoering. Na aanvoer van extra versterkingen werd de Mannerheimlinie uiteindelijk doorbroken, waarna op 13 maart 1940 een vredesverdrag werd overeengekomen. De Sovjet-Unie had in de Winteroorlog weliswaar zijn militaire doelstellingen bereikt, maar dat was gepaard gegaan met verschrikkelijk hoge verliezen. Het Rode Leger had een dermate gebrek aan efficiëntie getoond dat het in de jaren dertig opgebouwde prestige grotendeels verloren ging.

Hitler richtte zijn blik nu echter in westelijke richting, waar de Wehrmacht in april 1940 een briljante operatie uitvoerde in Noorwegen: Operatie Weserübung. Door de gecombineerde inzet van land-, zee- en luchtstrijdkrachten werden Noorwegen en de aldaar opererende Franse en Britse strijdkrachten op de knieën gedwongen.

Mei 1940

Nog voordat de strijd in Scandinavië werd beëindigd sloeg de Wehrmacht ook in West-Europa toe. Op 10 mei vielen Duitse troepen Nederland, België en Luxemburg binnen en werd via Luxemburg na enige dagen de grens van Frankrijk overschreden. In deze actie met de codenaam Fall Gelb lokten de Duitse troepen de geallieerde legers naar het noorden om ze daarna met een krachtige aanval door de Ardennen en verder langs de Frans-Belgische grens af te snijden van de rest van Frankrijk.

De afgesneden troepen konden deels ontkomen tijdens de spraakmakende evacuatie uit Duinkerken, maar deze manschappen waren voorlopig niet meer inzetbaar. Ze hadden alle zware wapens en uitrustingen op de stranden van Duinkerken achter moeten laten en vervanging was niet voorhanden. Wat volgde was de strijd om Frankrijk, een strijd die eindigde zoals deze begon: met een Franse overheid die niet in staat was initiatief te nemen en zich schikte in Duitse controle: Vichy-Frankrijk.

Stalin was verbijsterd door de snelle Duitse overwinningen in het westen, want hij had namelijk serieus rekening gehouden met een uitputtingsslag. Stalin nam veiligheidsmaatregelen en besloot diezelfde zomer nog de Baltische staten geheel van hun onafhankelijkheid te beroven en Estland, Letland en Litouwen officieel in te lijven bij de Sovjet-Unie. Hij haalde zich de ergernis van Hitler op de hals door eveneens het Duitse deel van Litouwen te bezetten. Daarop haastte de Sovjet-Unie zich om niet alleen Bessarabië op te slokken, maar ook Noord-Bukovina, dat geen deel uitmaakte van de afspraak. Daardoor kwamen de Roemeense olievelden dicht binnen het bereik van het Rode Leger.

Hitler was ondertussen aanbeland op het hoogtepunt van zijn macht na de val van Frankrijk. Hij was ervan overtuigd dat de Britten zo goed als verslagen waren en hij wilde onmiddellijk de Sovjet-Unie aanvallen. De Duitse generaals waren verbijsterd en wisten Hitler te overtuigen dat een aanval tegen de Sovjet-Unie in het najaar van 1940 een onmogelijke onderneming was.

De Slag om Engeland

Intussen richtte de Wehrmacht zijn pijlen op Groot-Brittannië. De Britten hadden het merendeel van hun strijdkrachten kunnen terughalen tijdens de evacuatie uit Duinkerken en zij waren zich aan het voorbereiden op een Duitse invasie. Voordat de campagne tegen Frankrijk en de Lage Landen begon hadden de Duitsers nog geen plannen klaarliggen voor een invasie van het Britse eiland. De Duitsers waren inderhaast begonnen met de planning van een invasie van Groot-Brittannië welke de codenaam Operatie Seelöwe droeg. Hitler was met zijn gedachten echter nauwelijks bezig met de strijd tegen Engeland. In gesprekken op 21 juli 1940 met de opperbevelhebber van het leger Generalfeldmarschall Walther von Brauchitsch en de stafchef van het OKH Generaloberst Franz Halder onthulde Hitler in het diepste geheim zijn duistere voornemen: 'Wij moeten met Rusland afrekenen'.

De Slag om Engeland begon desondanks halverwege augustus 1940 met grootschalige acties van de Luftwaffe boven het Kanaal en Zuidoost-Engeland. Duitsland hoopte met de luchtaanvallen de RAF te vernietigen en daarmee een vredesverdrag af te dwingen zodat een bloedige invasie overbodig zou worden. De Britse jachtpiloten wisten de Luftwaffe echter op het nippertje te verslaan in de heroïsche luchtgevechten boven Zuidoost-Engeland, zodat het Duitse opperbevel genoodzaakt werd Operatie Seelöwe voor onbepaalde tijd uit te stellen.

De Duitsers liepen tijdens de Slag om Engeland dus tegen de eerste strategische nederlaag aan. Vanaf toen richtte Hitler al zijn aandacht op de planning van een invasie van de Sovjet-Unie. Hij dacht met het verslaan van het Rode Leger de enige potentiële bondgenoot van Groot-Brittannië op het Europese vasteland uit te schakelen, zodat de Britten uiteindelijk wel gedwongen werden tot capitulatie.

Hitler was nu net datgene van plan wat hij steeds had willen voorkomen in zijn politieke en militaire strategie, namelijk het voeren van een oorlog op twee fronten. De Britten waren inderdaad niet in staat om op korte termijn een amfibische aanval te ondernemen op het Europese vasteland, maar ze hadden reeds bewezen dat ze niet bereid waren de strijd op te geven.

Overmoedig geworden door de voorgaande successen begonnen Duitse stafofficieren met de planning van een veldtocht tegen Rusland. Enkele Duitse generaals (o.a. Großadmiral Erich Raeder en Generalfeldmarschall Wilhelm Keitel) stonden in eerste instantie zeer sceptisch tegenover een aanval op de Sovjet-Unie. Zij hadden in hun achterhoofd de nederlaag van de Franse krijgsheer Napoleon Bonaparte die in 1812 in het koude en uitgestrekte Rusland werd verslagen. Maar als het dan toch moest, dan zou het een snelle en allesbeslissende overwinning moeten gaan worden.

Definitielijst

capitulatie

Overeenkomst tussen strijdende partijen met betrekking tot de overgave van een land of leger.

communisme

Politieke stroming, ontstaan uit het werk das Kapitaal van Karl Marx, geschreven in 1848, als een reactie op de door Marx omschreven klassenstrijd tussen de arbeiders (het proletariaat) en de bourgeousie. Volgens Marx zouden de arbeiders via een revolutie de macht overnemen van de welgestelde klasse. De communistische stroming streeft naar een ideale situatie waarin de productie- en consumptie middelen gemeenschappelijke eigendom van de staatsburgers zijn. Dit zou een einde aan armoede en ongelijkheid moeten maken (communis = gemeenschappelijk).

invasie

Gewapende inval.

invloedssfeer

Gebied waar een staat veel invloed kan laten gelden, meestal onder stilzwijgende goedkeuring van andere staten.

Lebensraum

Nazi-term waarmee werd aan gegeven dat het overbevolkte Duitsland nieuwe gebieden (levensruimte) nodig had om te kunnen bestaan.

Luftwaffe

Duitse luchtmacht.

Mein Kampf

Boek geschreven door Hitler, waarin hij de grondslagen van het nationaal socialisme uiteenzet.

oorlogsmisdaden

Misdaden die in oorlogstijd worden begaan. Vaak betreft het hier misdaden van militairen ten opzichte van burgers.

Operatie Seelöwe

Codenaam voor de nooit uitgevoerde Duitse invasie van Groot-Brittannië.

Rode Leger

Leger van de Sovjetunie.

Sovjet-Unie

Sovjet Rusland, andere naam voor de USSR.