Operatie Barbarossa, de Duitse invasie van de Sovjet-Unie

Over de Sovjetplannen aan de vooravond van de Duitse invasie bestaan al tientallen jaren verwoede meningsverschillen en discussies. Stalin werd door tientallen verschillende bronnen ingelicht over de aanstaande Duitse invasie en het is dan ook bijna onvoorstelbaar dat het Rode Leger in de openingsfase van Operatie Barbarossa zo overrompeld werd. Er lagen echter meerdere oorzaken ten grondslag aan de ramp die de Sovjet-Unie trof in juni 1941. De catastrofe was een samenloop van omstandigheden, waarbij Stalins persoonlijke inmenging een beslissende rol speelde.

De Sovjet-Unie bevond zich net zoals Duitsland na de Eerste Wereldoorlog in een geïsoleerde positie op internationaal niveau. Er waren in Europa maar weinig regeringen waarmee de Sovjets vriendschappelijke en openhartige diplomatieke banden onderhielden en doordat de internationale spanningen halverwege de jaren dertig stegen werd er begonnen met de ontwikkeling van verdedigings- en mobilisatieplannen.

De eerste gedetailleerde verdedigingsplannen
In 1935 onderkende maarschalk Mikhail N. Tukhachevsky reeds het gevaar van de dreiging die uitging van nazi-Duitsland. Een jaar later stelde hij aan de Generale Staf voor een speciaal oorlogsspel te organiseren om te onderzoeken welke situatie er zou ontstaan door een Duitse invasie. Tukhachevsky ging uit van een gezamenlijke invasie ondernomen door Duitsland en Polen, die een troepenmacht ten noorden van de Pripjatmoerassen zouden concentreren om van daar uit via Smolensk door te stoten naar Moskou. Een bondgenootschap tussen Duitsland en Polen lijkt achteraf onwaarschijnlijk, maar men moet bedenken dat Duitsland en Polen in 1934 een niet-aanvalsverdrag overeengekomen waren. Aan de hand van zijn bevindingen uit het onderzoek verklaarde Tukhachevsky begin 1937: 'Operaties zullen onvermijdelijk intensiever en heviger zijn dan tijdens de Eerste Wereldoorlog. Toen duurden de grensgevechten in Frankrijk hooguit twee dagen. Nu kunnen offensieve operaties in de openingsfase van een oorlog weken gaan duren. De Blitzkrieg, die de Duitsers constant verkondigen in hun propaganda, kan alleen doelmatig zijn als het de tegenstander aan de wil ontbreekt om terug te slaan. Als de Duitsers een tegenstander treffen, die het initiatief overneemt, verandert het gehele verloop van de situatie.'

Aan de hand van deze bevindingen ontwikkelde Tukhachevsky in samenwerking met de Generale Staf een verdedigingsplan. Aan de grenzen moest het eerste echelon worden opgesteld, het zogenaamde 'schild'. Dit eerste echelon zou moeten bestaan uit zogenaamde 'gefortificeerde regio's' (UR= Ukreplenny Raion), voornamelijk samengesteld uit infanterie. De gefortificeerde regio's kregen de taak om het offensief van de vijand op te vangen, te vertragen en uiteindelijk een halt toe te roepen. Het tweede echelon, de 'geheime operationele groepen' zou moeten bestaan uit een combinatie van gemechaniseerde strijdkrachten en stoottroepen. Het tweede echelon, door Tukhachevsky bestempeld als de 'hamer', moest nadat de gefortificeerde regio's het vijandige offensief eenmaal vertraagd hadden een gigantische tegenaanval ondernemen en de vijand verdrijven van Sovjetgrondgebied om hem vervolgens te vernietigen aan de andere kant van de grens.

Aan de hand van deze strategie werd het Rode Leger voorbereid op een oorlog. Aan de westgrenzen van de Sovjet-Unie werden gefortificeerde regio's geïnstalleerd. Deze verdedigingslinie zou bekend worden als de Stalinlinie. Een half jaar nadat maarschalk Tukhachevsky de verdedigingsplannen had opgesteld werd hij echter samen met zijn voornaamste medewerkers geëxecuteerd. Dit betekende het begin van de terreurgolf die het Rode Leger zou gaan treffen.

Ontmanteling van de Stalinlinie
Nadat het officierenkorps was gedecimeerd en in Europa de spanningen stegen werd er door Hitler en Stalin een niet-aanvalsverdrag overeengekomen, het beruchte Molotov-Ribbentrop Pact. In de geheime clausules van het verdrag werd Oost-Europa door de twee totalitaire regimes verdeeld. Joseph V. Stalin hoopte met het Molotov-Ribbentrop Pact de Sovjet-Unie buiten de oorlog te houden en door Oost-Polen en de Baltische staten in te lijven een extra bufferzone te creëeren. Het gevolg van de bezetting van Oost-Polen en de annexaties in het Oostzeegebied was dat Duitsland en de Sovjet-Unie direct aan elkaar grensden en de Stalinlinie in feite overbodig was geworden. Nu de grenzen honderden kilometers in westelijke richting waren verplaatst werden de stellingen van de Stalinlinie dan ook ontmanteld en nam het Rode Leger verdedigende posities in langs de nieuwe grenzen. Dit betekende dat de bestaande verdedigingsplannen herzien moesten worden.

Geheel tegen Stalin's verwachting in overrompelden de Duitsers in mei en juni 1940 Frankrijk en de Benelux. De Sovjets hadden er serieus rekening mee gehouden dat de strijd in het westen een uitputtingsslag zou worden, maar in plaats daarvan werd het een Duitse bliksemoverwinning. In juli 1940 begon de Generale Staf in allerijl met de uitwerking van aangepaste verdedigingsplannen, waarbij Duitsland werd aangeduid als meest waarschijnlijke potentiële tegenstander. De Generale Staf bestempelde de regio ten noorden van de Pripjatmoerassen als de meest voor de hand liggende plaats waar de Duitsers hun hoofdmacht zouden concentreren.

Stalin moest dus in de tussentijd koste wat kost voorkomen dat de Sovjet-Unie in conflict zou raken met Duitsland. Op 12 november 1940 bracht Volkscommissaris van Buitenlandse Zaken Vyacheslav M. Molotov een bezoek aan Berlijn voor een gesprek met Hitler en Von Ribbentrop. Molotov reageerde terughoudend op een Duits voorstel om een overeenkomst te sluiten tussen de Sovjetunie en de leden van het Driemogendhedenpact. Molotov sprak zich uit over Stalins bezorgdheid over de Duitse bemoeienissen op de Balkan en in Finland en eiste garanties en concessies van de Duitsers. Bovendien vroeg Molotov het recht militaire en marinebases te vestigen in het gebied van de Bosporus en de Dardanellen, waardoor de Sovjet-Unie controle zou krijgen over de zeestraat naar de Zwarte Zee. De onderhandelingen verliepen stroef en Molotov keerde uiteindelijk onverrichterzake terug naar Moskou. Dit waren de eerste openlijke aanwijzingen dat de spanningen tussen de twee supermachten stegen.

Inlichtingen over Duitse plannen
Al in januari 1941 vergaarden Sovjetagenten van de GRU (Glavnoye Razvedivatel' noye Upravlenye), de Sovjet militaire inlichtingendienst, informatie over Hitlers bedoelingen en Duitse troepenverplaatsingen naar het oosten. De NKVD had ook een eigen afdeling die zich uitsluitend bezighield met het verkrijgen van inlichtingen, de GUGBEZ (Glavnoye Upravlenye Gosudarstvennoi Bezopasnosti). Deze organisatie had in het door de nazi's bezette Polen en Tsjechoslowakije een uitgebreid spionagenetwerk opgezet en was goed op de hoogte van de Duitse troepenopbouw aan de grenzen. Maar ook vanuit het buitenland stroomden aanwijzigingen Moskou binnen dat Hitler van plan was de Sovjet-Unie aan te vallen. Vanuit Washington, Londen en Stockholm werd Stalin gewaarschuwd voor een Duitse verrassingsaanval in het komende voorjaar.

Later in de maand januari vonden er in het geheim oorlogsspelen plaats om de bestaande verdedigingsplannen te toetsen. Het verdedigingsplan dat de Chef van de Generale Staf Kirill A. Meretskov aan Stalin voorlegde voldeed schijnbaar niet aan de verwachtingen en K.E. Meretskov (Meretskov ging namelijk uit van een Duitse aanval ten noorden van de Pripjatmoerassen) werd ontheven uit zijn functie en vervangen door de jonge, talentvolle, maar agressieve legergeneraal Georgy K. Zhukov. Stalin was er namelijk net zoals maarschalk Semyon K. Timoshenko en legergeneraal Georgy K. Zhukov van overtuigd dat de hoofdmacht van een eventuele Duitse invasie ten zuiden van de Pripjatmoerassen zou worden gelanceerd. Zij gingen er namelijk van uit dat Hitler het had gemunt op de rijke graanvelden en industriegebieden in de Oekraïne. Dit betekende dat de Sovjetstrategie geheel moest veranderen. Zhukov kreeg de taak het verdedigingsplan te gaan uitwerken en de benodigde troepenverplaatsingen te coördineren.

Staatsverdedigingsplan 41
Legergeneraal Zhukov ging spoedig aan de slag met de uitwerking van Staatsverdedigingsplan 41 (DP 41). Hij greep terug naar de oude vertrouwde verdedigingsplannen van de weggezuiverde maarschalk Tukhachevsky. Volgens de nieuwe Chef van de Generale Staf zouden de allesbeslissende grensgevechten 10 tot 15 dagen in beslag nemen. Het Rode Leger zou tijdens de grensgevechten een verdedigende tactiek moeten innemen om vervolgens een grote tegenaanval te openen, waarna de oorlog ten westen van de grens verder uitgevochten moest worden. Zoals Tukhachevsky in de dertiger jaren al had uitgedacht werden er twee echelons geconcentreerd. In de voorste verdedigingsgordel (het 'schild') moest het merendeel van de divisies worden ontplooid en wel in het Speciale Baltische Militaire District (kolonel-generaal Fyodor I. Kuznetsov), het Speciale Westelijke Militaire District (kolonel-generaal Dmitry G. Pavlov), het Speciale Militaire District Kiev (kolonel-generaal Mikhail P. Kirponos) en het onafhankelijke 9e Leger (luitenant-generaal Cherevichenko). Deze zouden zodra de oorlog uitbrak respectievelijk worden omgedoopt in het Noordwestelijke Front, het Westelijke Front, het Zuidwestelijke Front en het Zuidelijke Front. Het eerste strategische echelon moest worden ondergebracht in drie verdedigingsgordels langs de nieuwe grenzen. De eerste verdedigingsgordel (in totaal 57 divisies) bestond uit lichtbewapende infanterieformaties en NKVD-grensposten, terwijl de tweede (52 divisies) en derde (62 divisies) gordel bestonden uit stoottroepen en gemechaniseerde korpsen om locale tegenaanvallen te ondernemen. Het tweede strategische echelon (de 'hamer') zou bestaan uit 57 divisies, en werd verdeeld over vijf legers die werden ontplooid langs de oevers van de Dnjepr en de Dvina. Het kreeg de opdracht om in samenwerking met de tweede en derde verdedigingsgordels uit het eerste echelon het grote tegenoffensief uit te voeren. Het tweede echelon werd door de Duitse inlichtingendiensten overigens niet opgemerkt en toen de Duitsers eenmaal doordrongen in het achterland van de Sovjet-Unie bleken deze een onaangename verrassing.

Opnieuw waarschuwingen voor een Duitse aanval
De waarschuwingen voor een Duitse invasie bleven binnenstromen in Moskou. Er werd zelfs al doorgegeven dat de Duitsers op 15 mei 1941 zouden aanvallen. Het effect van deze waarschuwingen was een intensivering van de Sovejtpogingen om een oorlog te voorkomen. Er werden diverse berichten naar Berlijn gestuurd waarin de Sovjet-Unie aangaf dat het het niet-aanvalsverdrag trouw zou blijven. Stalin gebruikte zelfs het overeenkomen van het niet-aanvalsverdrag met Japan op 13 april 1941 om te benadrukken dat de vriendschap met Duitsland gegarandeerd was.

In mei 1941 kwamen er steeds meer berichten binnen in Moskou dat Hitler op een oorlog met de Sovjet-Unie aanstuurde. Sovjetagenten in Duitsland bevestigden Duitslands militaire voorbereidingen, maar garandeerden dat een Duitse invasie voorafgegaan zou worden door een ultimatum. Dit zorgde ervoor dat Stalin zijn vredespolitiek alleen maar verhevigde, hoewel hij op 5 mei een betoog hield in het Kremlin tegenover legerofficieren waarin hij verklaarde dat een Duitse aanval in de nabije toekomst niet kon worden uitgesloten. Stalin gaf in zijn rede aan dat de Sovjet-Unie door middel van diplomatie alles in het werk zou stellen om de Duitse aanval minstens tot de herfst uit te stellen. Zou dat lukken, dan werd volgens Stalin de oorlog vrijwel zeker in 1942 uitgevochten, in veel gunstigere omstandigheden. Diezelfde dag rapporteerden de inlichtingendiensten van het Rode Leger dat zich aan de grenzen 103 tot 107 Duitse divisies concentreerden, waarvan 12 pantserdivisies.

Hoewel er met Japan een niet-aanvalsverdrag was overeengekomen, was Stalin er niet van overtuigd dat de Japanners niet gelijktijdig met de Duitsers zouden aanvallen in het Verre Oosten. Ondanks de inlichtingen van meesterspion Richard Sorge dat Japan niet zou aanvallen, liet Stalin de troepenmacht in het Verre Oosten eveneens uitbreiden.

Het plan van generaal Zhukov
Op 15 mei 1941 gebeurde er echter niets en Stalins vermoeden dat de Britten hem in de oorlog wilden betrekken werd hierdoor alleen nog maar versterkt. Desalniettemin was het moment van de waarheid aangebroken voor de Generale Staf van het Rode Leger. Generaal Zhukov stelde diezelfde dag nog voor een preventieve aanval met 152 Sovjetdivisies te lanceren tegen de 100 zich aan de grens verzamelende Duitse divisies. Stalin voelde hier niets voor en toen Zhukov hierop een verzoek indiende om over te gaan tot een algehele mobilisatie stemde Stalin evenmin in. Daardoor kwam het Rode Leger in de knel, het mocht zich niet voorbereiden op een aanvallende strategie, noch op een verdedigende strategie. Stalin verbood met nadruk aanvallen van luchtdoelgeschut en jachtvliegtuigen tegen Duitse verkenningsvliegtuigen. Stalin wilde koste wat kost voorkomen dat de Duitsers geprovoceerd werden.

Op 10 mei 1941 ontpopte zich een nieuwe dreiging voor de Sovjetdictator. Rudolf Hess, Hitlers plaatsvervanger, vloog naar Schotland om met de geallieerden te onderhandelen om de Sovjets af te leiden van de Duitse dreiging en Stalin te laten geloven dat er een Britse samenzwering tegen de Sovjet-Unie overwogen werd. Stalin vatte na de merkwaardige vlucht de eerdere Britse waarschuwingen dat Duitsland tegen de Sovjet-Unie ten strijde zou trekken op als misleidende informatie. Was de vlucht van Hess een teken van een Duits-Britse overeenkomst om Hitler de vrije hand in het oosten te geven, of was het een zoveelste Britse poging om de Sovjet-Unie in de oorlog te betrekken? De weloverwogen Britse misleidende informatie, die de vlucht van Hess uitbuitte, zorgde er alleen maar voor dat Stalin's grootste angst voor een samenzwering tegen de Sovjet-Unie werd verhevigd.

Gedeeltelijke mobilisatie
De politieke strategie om koste wat kost een oorlog te voorkomen werkte ernstig in het nadeel van de Sovjet militaire voorbereidingen. De propaganda stelde het volk gerust dat er geen sprake was van een oorlogsdreiging. Hierdoor werd het Rode Leger zelf ook misleid. De voorbereidingen voor de mobilisatie vonden daardoor maar gedeeltelijk plaats.

Dit had tot gevolg dat Sovjeteenheden ver beneden de vereiste getalssterkte waren toen de Duitsers de Sovjet-Unie binnenvielen. De onderbemande formaties lagen bovendien ver verspreid van elkaar en er waren tal van eenheden die zonder de benodigde wapens en munitie de strijd aan moesten gaan met de Duitsers. Daar kwam nog eens bij dat de beschikbare voertuigen waren verplaatst naar de grens om de voltooiing van de gefortificeerde regio's te bespoedigen. Daardoor ontbraken de vereiste transportmiddelen om geschut te vervoeren.

Begin juni 1941 waren de herziene mobilisatieplannen verre van voltooid. Operationele plannen voor de militaire districten waren nog niet volledig uitgewerkt en er waren geen plannen voorhanden om alle troepen gevechtsklaar te maken. Het plan van de Generale Staf voor de verdediging van de staatsgrenzen voorzag in het stationeren van troepen, maar uitgewerkte operationele bevelen ontbraken. Er werd bij de organisatie van de verdediging bovendien geen rekening gehouden met een Duitse verrassingsaanval. Volgens de inlichtingendiensten zou een Duitse aanval voorafgegaan worden door een oorlogsverklaring en de openingsaanvallen zouden van beperkte schaal zijn, zodat het Rode Leger tijd had zich te mobiliseren. Stalin was zich er terdege van bewust dat de algehele mobilisatie in 1914 de oorlog had doen losbarsten en daarom legde hij een verbod op voor een totale mobilisatie. Mobilisatie Plan 1941 werd dus maar gedeeltelijk in werking gesteld, want de enige concessie die Stalin had gedaan was het oproepen van 800.000 reservisten voor de jaarlijkse zomermanoeuvres.

Stilte voor de storm
De Sovjetdiplomaten volhardden in hun mening dat een nieuwe overeenkomst met Berlijn mogelijk was, zelfs in de nabije toekomst. Stalin stond er daarom op dat de Sovjet-Unie zijn economische verplichtingen aan Duitsland strikt naleefde. De leveringen van grondstoffen aan Duitsland werden zelfs verder opgevoerd. Berlijn calculeerde dat het economische eisen kon stellen aan de Sovjet-Unie in navolging van het in 1941 overeengekomen handelsverdrag. Het was dit punt dat velen overtuigde, inclusief de Britten, van het feit dat de Duitse troepenconcentraties dienden om de druk op de Sovjet-Unie op te voeren voor het verkrijgen van economische toezeggingen. Bovendien was Stalin er nog altijd van overtuigd dat Hitler nooit de fout zou maken om een oorlog op twee fronten te voeren. Berlijn gaf ondertussen stilletjes aan dat onderhandelingen nog altijd tot de mogelijkheden behoorden.

Op 14 juni 1941 liet Stalin een perscommuniqué publiceren in de staatskrant Pravda. Er stond in dat Duitsland, net als de Sovjet-Unie, het niet-aanvalsverdrag nakwam en dat de geruchten over een bedoeling het pact te verscheuren ongegrond waren omdat ze afkomstig zouden zijn van ‘valse vrienden’. De recente Duitse troepenverplaatsingen nadat de operaties in de Balkan voltooid waren in de richting van de grens zouden niets van doen hebben met de Duits-Russische betrekkingen.

Stalin wachtte vergeefs op een officiële reactie uit Berlijn. Hitler stelde de tijd van de Duitse aanval vast als ‘B-dag, Y-uur’, oftewel 22 juni 1941, 03.15 uur. Na 18 juni moest er worden begonnen met het innemen van startposities. Pantserdivisies zouden ’s nachts naar deze posities worden gedirigeerd. Wanhopige Sovjet-frontcommandanten waren zeer verontrust door de Duitse troepenopbouw aan de grenzen en telefoneerden met Moskou, waarvan ze alleen maar te horen kregen dat er geen oorlog zou komen.

NKO Directief nr. 1
Net voor middernacht op zaterdagavond 21 juni 1941, werden er door het Volkscommissariaat van Defensie operationele orders (NKO Directief nr. 1) getelegrafeerd naar de frontcommandanten, waarin het Rode Leger werd gewaarschuwd dat het de komende uren een Duitse aanval kon verwachten. Veel eenheden ontvingen door Duitse sabotageacties het bevel niet eens, en de weinigen die het bevel wel ontvingen waren niet in staat een effectieve verdediging te organiseren in de paar uren die ze tijd hadden voordat de Duitse invasie van start ging.

Het Duitse leger in het oosten bewaarde radiostilte. Er stonden 3.050.000 Duitse manschappen gereed voor de aanval tegen de Sovjet-Unie, ondersteund door 3.350 pantservoertuigen, 7.184 artilleriestukken, 600.000 motorvoertuigen en meer dan 600.000 paarden. Terwijl de Duitse artillerie op de Sovjetdoelen werd gericht, zag de infanterie de staartlichten van de Duitse jachtvliegtuigen en bommenwerpers verdwijnen, die in oostelijke richting wegvlogen naar hun doelen. Het was zondagmorgen 22 juni 1941...

Definitielijst

artillerie

Verzamelnaam voor krijgswerktuigen waarmee men projectielen afschiet. De moderne term artillerie duidt in het algemeen geschut aan, waarvan de schootsafstanden en kalibers boven bepaalde grenzen vallen. Met artillerie duidt men ook een legeronderdeel aan dat zich voornamelijk van geschut bedient.

Blitzkrieg

De Nederlandse betekenis van dit Duitse woord is 'bliksemoorlog'. Zeer snel verlopende veldtocht. In tegenstelling tot een loopgravenoorlog is de Blitzkrieg erg snel en beweeglijk. Lucht- en grondstrijdkrachten werken nauw samen. Voor het eerst toegepast door de Duitsers (september 1939 in Polen)

Eerste Wereldoorlog

Ook wel Grote Oorlog genoemd, conflict dat ontstond na een groei van het nationalisme, militarisme en neo-kolonialisme in Europa en waarbij twee allianties elkaar bestreden gedurende een vier jaar durende strijd, die zich na een turbulent begin, geheel afspeelde in de loopgraven. De strijdende partijen waren Groot-Brittannië, Frankrijk, Rusland aan de ene kant, op den duur versterkt door Italië en de Verenigde Staten (de zogeheten Triple Entente), en Duitsland, Italië, Oostenrijk-Hongarije en het Ottomaanse Rijk aan de andere kant (Triple Alliance). De strijd werd gekenmerkt door enorme aantallen slachtoffers en de inzet van vele nieuwe wapens (vlammenwerpers, vliegtuigen, gifgas, tanks). De oorlog eindigde met de onvoorwaardelijke overgave van Duitsland en zijn bondgenoten in 1918.

geallieerden

Verzamelnaam voor de landen / strijdkrachten die vochten tegen Nazi-Duitsland, Italië en Japan gedurende WO 2.

infanterie

Het voetvolk van een leger (infanterist).

invasie

Gewapende inval.

Kremlin

Het Russisch bestuurscentrum in Moskou.

maarschalk

Hoogste militaire rang, legeraanvoerder.

mobilisatie

Een leger in staat van oorlog brengen, dus eigenlijk de overgang van vredestoestand naar oorlogstoestand. Het Nederlandse leger werd gemobiliseerd op 29 augustus 1939.

nazi

Afkorting voor een nationaal socialist.

NKVD

Benaming van de veiligheidsdienst van de Sovjetunie ten tijde van WO II.

offensief

Aanval in kleinere of grote schaal.

propaganda

Vaak misleidende informatie die gebruikt wordt om aanhangers / steun te winnen. Vaak gebruikt om ideele en politieke doelen te verwezenlijken.

Rode Leger

Leger van de Sovjetunie.

Sovjet-Unie

Sovjet Rusland, andere naam voor de USSR.

Stalinlinie

Verdedigingslinie die in het interbellum door de Russen werd aangelegd aan hun westgrens, maar door de expansies in het (Baltische Staten, Polen, Bessarabië, etc.) westen schoof de grens op en was de Stalinlinie niet meer de eerste linie bij de Duitse inval in 1941.

Volkscommissaris

In de Sovjetunie een minister.