Operatie Barbarossa, de Duitse invasie van de Sovjet-Unie

In de vroege morgen van zondag 22 juni 1941 om 3.15 uur opende de Duitse artillerie langs een front van maar liefst 1.800 kilometer het vuur op de Sovjetgrenzen. Ze mikten op communicatiecentra, brandstof- en munitiedepots, grensposten en barakken, die genadeloos met de grond gelijk gemaakt werden. Tijdens het spervuur vlogen Duitse bommenwerpers hun eerste missie naar het oosten om Sovjetvliegvelden en steden te bombarderen. Enkele minuten later weerklonk door de Duitse radio het codewoord 'Dortmund' dat het startsein betekende voor de 3.050.000 Duitse soldaten, 3.350 tanks en 600.000 paarden voor de grootste militaire operatie die ooit door een leger ondernomen was. Operatie Barbarossa was begonnen en daarmee de allesvernietigende, lange, uitputtende en barbaarse strijd aan het Oostfront…

Hoewel de vorige avond duidelijk geworden was dat een Duitse invasie verwacht kon worden, kwam de aanval als een complete verrassing voor het overgrote deel van de Sovjetverdedigers. Veel fronteenheden hadden NKO directief nr. 1 niet ontvangen, en als het directief al ontvangen werd, was er nauwelijks tijd geweest om zich gevechtsklaar te maken. Binnen enkele uren waren vrijwel alle grensposten door de Duitsers overrompeld of vernietigd. Bij zonsopgang voerde de Luftwaffe een gigantische aanval uit met 500 bommenwerpers, 270 duikbommenwerpers en 500 jachtvliegtuigen, met als doel de Sovjetvliegvelden in de grensgebieden, waar jachtvliegtuigen en bommenwerpers open en bloot stonden opgesteld. Deze aanvallen vernietigden maar liefst 1.200 vliegtuigen van de Rode Luchtmacht op de eerste dag van operatie Barbarossa, waarvan de meeste nog voordat ze konden opstijgen. De verouderde jachtvliegtuigen die wel konden opstijgen hadden geen schijn van kans tegen de Messerschmitt Bf 109, die veruit de betere was ten opzichte van de Polikarpov I-16, zowel qua snelheid als bewapening. De grootste luchtmacht van de wereld werd in een tijdsbestek van twee dagen zo goed als geëlimineerd. Doordat de Rode Luchtmacht in het westen in die eerste dagen zo goed als weggevaagd werd, verkreeg de Luftwaffe een luchtoverwicht boven het slagveld, waardoor het Rode Leger en zijn aanvoerlijnen ongestoord gebombardeerd konden worden.

Op de meeste plaatsen werd tegen de Wehrmacht in die eerste dagen weinig tegenstand geboden. Duitse stoottroepen overrompelden de grensposten, vaak nog voordat de grenswachten van de NKVD zich hadden kunnen verzamelen. Er waren enkele uitzonderingen zoals het fort van Brest-Litovsk dat het moedig uithield totdat het zich na drie weken strijd uiteindelijk overgaf. Terwijl de grensposten overrompeld werden ondernamen grensdivisies van het Rode Leger verwoede pogingen de hen aangewezen posities te bemannen, waar ze bij aankomst vaak moesten constateren dat deze al door de Duitse voorhoede ingenomen waren.

Nog voordat de Luftwaffe aan zijn eerste luchtaanvallen begonnen was, waren speciaal opgeleide Russisch sprekende commando's van het Brandenburger Regiment in de achterhoede van de Sovjets per parachute afgeworpen. De in uniformen van het Rode Leger gestoken commando's saboteerden verbindingen en namen bezit van belangrijke bruggen en verkeersknooppunten. Vervolgens veroorzaakten zij paniek door aan passerende Sovjets misleidende bevelen te geven en melding te maken van grote Duitse successen. De in de maanden voor Barbarossa door de Duitsers getrainde Oekraïense nationalisten namen in het zuidelijke gedeelte van het front eveneens deel aan sabotageacties. Binnen enkele uren waren de Sovjetverbindingen zo goed als uitgeschakeld.

Terwijl de grenzen en gebieden in de achterhoede gebombardeerd en beschoten werden probeerden de bevelhebbers van het Rode Leger de instructies uit Moskou te begrijpen. Ze hadden voordat de invasie begon immers het bevel gekregen dat ze niet mochten reageren op Duitse provocaties. Maar de verwarring was groot en de commandanten te velde hadden het overzicht over het slagveld al zo goed als verloren want communicatie tussen de verschillende eenheden was in de meeste gevallen niet meer mogelijk. Het gevolg was dat Sovjetsoldaten vergeefs wachtten op antwoord nadat ze hun meerderen per radio toestemming hadden gevraagd om terug te schieten. Niemand had hen namelijk verteld wat het verschil was tussen een provocatie en een gerichte aanval. In de ontstane chaos werden bevelen gegeven die daarna weer werden tegengesproken, veel eenheden ontvingen door de gesaboteerde verbindingen zelfs helemaal geen bevelen.

Terwijl de Duitse pantsercolonnes tussen de Sovjetlegers oprukten, begreep het opperbevel in Moskou totaal niet welke catastrofe de Sovjet-Unie overkomen was. Ze waren door de gecentraliseerde bevelstructuur helemaal niet in staat gecoördineerde tegenmaatregelen te treffen. Volkscommissaris van Defensie maarschalk Semyon K. Timoshenko gaf op de avond van de eerste dag om 7.15 uur NKO directief nr. 2, waarin hij de bevelhebbers van de militaire districten opriep tot een algehele tegenaanval, maar de oude grens met Duitsland mocht niet overschreden worden. Een halve dag later kwam Timoshenko met een nieuw bevel. In dit nieuwe NKO directief (nr. 3) stelde maarschalk Semyon K. Timoshenko de eisen bij en de oude grenzen mochten nu wel overschreden worden. Het was wel strikt verboden de grenzen met Finland en Roemenië te overschrijden, aangezien deze (nog) niet tot de (verwachte) aanval waren overgegaan.

Timoshenko's bevelen waren een illusie, de reserves waren namelijk nog lang niet gemobiliseerd en er waren geen gedetailleerde aanvalsplannen. Omdat er geen communicatie mogelijk was aan het front, de depots in brand stonden en de Luftwaffe het luchtruim beheerste waren die aanvallen gedoemd te mislukken.

De openingsdag van Operatie Barbarossa betekende meteen ook de laatste dag van officiële diplomatieke betrekkingen tussen het Derde Rijk en de Sovjet-Unie. Dekanozov, de Sovjetambassadeur in Berlijn, had al om 4.00 uur een ontmoeting met Joachim von Ribbentrop, de Duitse Rijksminister voor Buitenlandse Zaken, om een verklaring te eisen voor de Duitse aanval. Daarop overhandigde Joachim von Ribbentrop de Sovjetambassadeur verrassend genoeg een uitgewerkte schriftelijke oorlogsverklaring, zonder verder de vragen van Dekanozov te beantwoorden. In de schriftelijke oorlogsverklaring werd als hoofdreden voor Barbarossa de 'vijandelijke politiek van de Sovjet-Unie tegenover het Derde Rijk' genoemd. Toen de Sovjetambassadeur terugkeerde naar zijn ambassade om de verklaring aan Moskou door te bellen, bleek de telefoonlijn dood. Enkele uren later las de Rijksminister van Propaganda Joseph Goebbels de officiële oorlogsverklaring van Hitler voor op de Duitse staatsradio.

Nog voordat Joseph Goebbels zijn radiotoespraak hield vroeg Schulenburg, de Duitse ambassadeur in Moskou, om een gesprek met Vyacheslav M. Molotov, de Volkscommissaris van Buitenlandse Zaken. Vyacheslav M. Molotov eiste daarop een verklaring, waarop Schulenburg antwoordde: 'Als gevolg van onverdraaglijke druk van Russische troepen op de Duitse troepen langs de door Polen lopende demarcatielijn, hebben Duitse troepen opdracht gekregen het Russische grondgebied binnen te trekken.' Niet lang daarna gaf Molotov via de staatsradio een toespraak, waarin hij de Duitse invasie bekendmaakte en de Sovjetbevolking opriep het Rode Leger zoveel mogelijk medewerking te verschaffen.

Rond hetzelfde tijdstip zond het Britse Ministerie van Buitenlandse Zaken het nieuws van de Duitse inval naar Chequers, het buitenverblijf van Winston Churchill. De Britse premier besteedde vervolgens de hele dag aan het schrijven van een gepaste toespraak, die hij om 21.00 uur voorlas op de radio. In zijn toesprak verklaarde Winston Churchill: 'Iedere man en iedere staat die strijdt tegen het nazisme kan op onze steun rekenen.' Tevens verklaarde hij: 'Wij zullen alles in het werk stellen om Rusland en de Russische bevolking te helpen.'

Definitielijst

artillerie

Verzamelnaam voor krijgswerktuigen waarmee men projectielen afschiet. De moderne term artillerie duidt in het algemeen geschut aan, waarvan de schootsafstanden en kalibers boven bepaalde grenzen vallen. Met artillerie duidt men ook een legeronderdeel aan dat zich voornamelijk van geschut bedient.

invasie

Gewapende inval.

Luftwaffe

Duitse luchtmacht.

maarschalk

Hoogste militaire rang, legeraanvoerder.

nazisme

Afkorting van nationaal-socialisme.

NKVD

Benaming van de veiligheidsdienst van de Sovjetunie ten tijde van WO II.

Propaganda

Vaak misleidende informatie die gebruikt wordt om aanhangers / steun te winnen. Vaak gebruikt om ideele en politieke doelen te verwezenlijken.

Regiment

Onderdeel van een divisie. Een divisie bestaat uit een aantal regimenten. Bij de landmacht van oudsher de benaming van de grootste organieke eenheid van één wapensoort.

Rode Leger

Leger van de Sovjetunie.

Sovjet-Unie

Sovjet Rusland, andere naam voor de USSR.

Volkscommissaris

In de Sovjetunie een minister.