Razzia op Putten, 1-2 oktober 1944

Van de 661 mannen die in Amersfoort aankwamen, werden er 59 vrijgelaten en de overige 602 werden op 11 oktober 1944 op de trein gezet richting concentratiekamp Neuengamme bij Hamburg. De vrijlatingen uit Amersfoort waren vooral te danken aan verschillende instanties en personen. Zo had waarnemend burgemeester Vervoorn meteen een lijst laten samenstellen van mannen die economisch onmisbaar waren voor het dorp of bedrijf, en van alle kanten probeerde men op deze manier zoveel mogelijk mannen te redden. Tijdens het transport naar Neuengamme wisten vervolgens 13 van hen uit de trein te springen. Uiteindelijk kwamen de 589 overgebleven gevangenen aan in Neuengamme en werden onderverdeeld in kleinere kampen. Tijdens deze gevangenschap kwamen 540 Puttenaren om het leven als gevolg van ondervoeding, mishandeling, slavenarbeid en ziekten. Slechts 49 mannen wisten terug te keren, waarna er nog 5 van hen overleden aan de gevolgen van ziekte en ondervoeding. Op 10 mei 1945, drie weken na de bevrijding van Putten en enkele dagen na de capitulatie van het Duitse leger, werd in de Oude Kerk van Putten een samengestelde lijst van namen voorgelezen van Puttenaren die de ontberingen van de Duitse kampen niet zouden hebben overleefd. Dit tafereel, dat onder de begeleiding stond van de lokale dominee, is diep in het geheugen van de Puttenaren gegrift.

In juli 1945 bracht koningin Wilhelmina een bezoek aan het zo uitzonderlijk zwaar getroffen dorp, en daar sprak zij met enkele overlevenden van de razzia, één van de mannen die destijds de aanslag had gepleegd, en met vele nabestaanden.

Hoe is het met de acht verzetsstrijders verder afgelopen? Dankaart wist na de aanslag geruime tijd onder te duiken; Slotboom was, zoals reeds eerder vermeld, de dag na de aanslag overleden aan zijn opgelopen verwondingen; de Britse para Banwell zwierf een tijdlang van boerderij naar boerderij, maar werd in november 1944 alsnog gearresteerd en naar een concentratiekamp gestuurd. Helsdingen wist de dans ook te ontspringen; Van Heesen werd de volgende dag in Putten gearresteerd en toen men op 2 oktober vroeg of de daders van de aanslag naar voren wilden treden, reageerde hij niet. Hij werd tenslotte ook afgevoerd en is nooit meer teruggekeerd. Witvoet is uit de handen van de Duitsers weten te blijven en de laatste twee, Rengers Hora Siccama en Van Geen werden op 9 november 1944 gearresteerd en naar Nijkerk overgebracht. Aanvankelijk kon men hen nergens van beschuldigen en werden zij naar het kamp Amersfoort gebracht. Toen ze allebei vervolgens werden overgebracht naar Apeldoorn, probeerden ze te vluchten. Rengers Horsa Siccama raakte bij het vuurgevecht dat daarop volgde ernstig gewond en overleed na aankomst in het ziekenhuis van Apeldoorn. Van Geen werd bij zijn verhoren zwaar mishandeld en op 2 maart 1945 alsnog gefusilleerd.

Van de Duitsers die een hoofdrol speelden in het drama van Putten, is het in het geval van twee van hen, Christiansen en Fullriede, na de oorlog tot berechting voor dat misdrijf gekomen. De derde betrokkene, Von Wühlisch, pleegde in de nacht van 20 op 21 september 1947 zelfmoord in zijn gevangeniscel.

Het duurde enkele jaren voordat de weduwen uit Putten opgenomen waren in een vaste financiële steunregeling van het rijk, want een speciale uitkering voor represailleslachtoffers kende men in die tijd nog niet. In eerste instantie kregen de weduwen vaak tot na de bevrijding doorbetaald door het bedrijf waar hun man in dienst was geweest. Alle steun en regelingen ten spijt, bleef de razzia lange tijd sociaal en economisch een klap voor de gemeenschap. Ook de geestelijke gezondheid van de nabestaanden werd in de eerste jaren na de razzia zwaar op de proef gesteld. In het land leefde men intens mee met Puttens lot.

In 1947 werd in de gevel van de Oude Kerk een gedenksteen aangebracht met het opschrift: "Van hier werden zij weggevoerd" 1 en 2 oktober 1944. Een monument ter nagedachtenis aan de slachtoffers van de razzia op Putten is op 1 oktober 1949 door Koningin Juliana onthuld. Het monument bestaat uit een herdenkingshof dat is ontworpen door professor Bijhouwer, en een zandstenen beeld van Mari Andriessen. Het stelt een vrouw in klederdracht met een zakdoek in haar hand voor, en die kijkt in de richting van de Oude Kerk, van waaruit de mannen destijds werden weggevoerd.

Definitielijst

capitulatie

Overeenkomst tussen strijdende partijen met betrekking tot de overgave van een land of leger.

Horsa

Zweefvliegtuig door de geallieerden gebruikt bij luchtlandingsoperaties voor het vervoeren van soldaten en rijdend materieel.

razzia

Georganiseerde drijfjacht op een groep mensen. Dat konden joden zijn, maar ook onderduikers of andere groeperingen.